محیطبان : خطمقدم حفاظت
درمورد خطرات زندگی محیطبانان به مناسبت روز جهانی محیطبان
تحریریۀ فصلنامه صنوبر/ در ساعات اولیۀ بامداد یک روز تابستانی، در یکی از دورافتادهترین مناطق استان هرمزگان، زندگی خانوادهای که تمام عمر خود را صرف حفاظت از طبیعت کرده بودند، در یک چشم به هم زدن در هم شکست. جواد حسنزاده، محیطبان باتجربۀ ایرانی، در آن شب مشغول گشتزنی در پاسگاه محیطبانی سید جوذر بود. به دلیل دوری محل کار از شهر، خانوادهاش – دو پسر و عروسش – در کنار او در همان پاسگاه زندگی میکردند. وقتی موشکهای یک حملۀ هوایی به تأسیسات غیرنظامی حفاظت از محیطزیست اصابت کرد، سرنوشت برای حسنزاده یک شوخی تلخ رقم زد: او که شغلش حفظ حیاتوحش و اکوسیستمهای شکنندۀ جنوب ایران بود، حالا شاهد نابودی خانوادهاش بود. پسرها و عروسش در این حمله جان باختند، در حالی که خودش تنها به این دلیل زنده ماند که در آن لحظه در حال انجام وظیفه در بیرون از محل اقامت بود.
این فاجعه، تنها یکی از هزاران نمونه از واقعیت تلخی است که در آن، محیطبانان و مدافعان محیطزیست نه تنها با تهدیدات طبیعی و شکارچیان غیرمجاز، بلکه با پیامدهای مستقیم منازعات سیاسی و نظامی دست و پنجه نرم میکنند. در دنیایی که مناطق حفاظتشده به خطمقدم درگیریهای فرامرزی بدل گشتهاند، محیطبانان به قربانیان پنهانی تبدیل شدهاند که هزینۀ سنگین جنگها و بحرانهای انسانی را با جان خود میپردازند.
قربانیان غیرنظامی در تقاطع جنگ و حفاظت
حمله به پاسگاه محیطبانی سید جوذر در هرمزگان، نقض آشکار قوانین بینالمللی بشردوستانه بود. تأسیسات محیطزیستی، طبیعتاً تأسیساتی غیرنظامی هستند که هیچ نقش نظامی ندارند و مأموریت آنها صرفاً حفاظت از حیاتوحش و منابعطبیعی است. با این حال، دورافتادگی این پاسگاهها و موقعیت استراتژیک برخی از آنها در مناطق حساس، آنها را به اهدافی آسیبپذیر در منازعات مسلحانه تبدیل کرده است. استان هرمزگان با قرار گرفتن در کنار تنگۀ استراتژیک هرمز، به یکی از مناطقی تبدیل شده است که بیشترین تأثیر را از تشدید تنشهای اخیر داشته است و حملات متعدد به زیرساختهای غیرنظامی در این استان خبرساز شده است.
این مسئله، سابقۀ بینالمللی دارد. منطقۀ حفاظتشدۀ اوکاپی در شرق کنگو، به صحنهای برای درگیریهای مرگبار تبدیل شده است. در یک عملیات مشترک برای نجات یک روزنامهنگار آمریکایی که توسط شبهنظامیان مای-مای ربوده شده بود، پنج محیطبان جان خود را از دست دادند. این محیطبانان که وظیفۀ محافظت از جمعیت رو به کاهش فیلها و گوریلها را بر عهده داشتند، خود را در میان درگیری بین ارتش و گروههای مسلحی که به استخراج طلا در داخل منطقۀ حفاظتشده مشغول بودند، گرفتار یافتند. کوسما ویلونگولا، رئیس سازمان پارکهای کنگو، در این باره گفت که منطقه برای محیطبانان امن نیست و آنها در مواجهه با نیروهای به شدت مسلح، در موقعیتی ضعیف قرار دارند.
آمارها نشان میدهد که بیش از ۱۲۰ محیطبان تنها در دهۀ گذشته در کنگو در حین انجام وظیفه جان خود را از دست دادهاند که عمدتاً به دلیل جنگهای جاری در شرق این کشور بوده است. نمونۀ دیگری از این فجایع، کشته شدن یک محیطبان توسط نیروهای شورشی در پارک ملی ویرونگا در ژانویه ۲۰۰۹ است. او که به همراه شش محیطبان دیگر در حال گشتزنی بود، توسط اعضای مسلح شبهنظامیان مای-مای که تعدادشان بسیار بیشتر بود، مورد حمله قرار گرفت. این تنها یک نمونه از بیش از ۱۲۰ محیطبانی است که در دهۀ گذشته در کنگو جان باختهاند و مرگ او یادآوری تلخی از فداکاریهایی است که محیطبانان در راه حفاظت از طبیعت انجام میدهند.
ابعاد جهانی خشونت علیه مدافعان محیطزیست
خشونت علیه محیطبانان و مدافعان محیطزیست، پدیدهای محدود به یک منطقه یا کشور خاص نیست. گزارشها نشان میدهد که حداقل ۱۴۶ مدافع محیطزیست و زمین در سال ۲۰۲۴ در سراسر جهان کشته یا ناپدید شدهاند و از سال ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۴، مجموع قربانیان به ۲۲۵۳ نفر رسیده است. آمریکای لاتین با ۸۲ درصد از کل موارد در سال ۲۰۲۴، خطرناکترین منطقه برای مدافعان محیطزیست محسوب میشود و کلمبیا با ۴۶ کشته، مرگبارترین کشور در این حوزه است. در این میان، هر سه نفر از قربانیان، یک نفر از جوامع بومی یا آفریقایی-تبار بوده است که نشان میدهد این خشونتها چگونه جوامع آسیبپذیر را هدف قرار میدهند.
در هندوراس، که به ازای هر نفر جمعیت، مرگبارترین کشور برای مدافعان محیطزیست محسوب میشود، خشونت علیه مدافعان به ابعاد هولناکی رسیده است. در فوریۀ ۲۰۲۵، خوان باتیستا سیلوا، محیطبان ۷۰ ساله، به همراه پسر ۲۰ سالۀ خود خوان آنتونیو هرناندز، پس از آنکه برای عکاسی از پاکتراشی غیرقانونی جنگل به منطقهای در کومایاگوا رفته بودند، به طرز فجیعی به قتل رسیدند. جسد آن دو در پای یک صخره پیدا شد و اعضای بدنشان با ارهبرقی متلاشی شده بود. انگیزۀ این جنایت، جلوگیری از گزارشدهی سیلوا دربارۀ فعالیتهای غیرقانونی بود. خانوادۀ قربانیان اکنون در ترس به سر میبرند و به ندرت از خانه خارج میشوند.
فرانک کروز، هماهنگکنندۀ دفتر کمیسیون حقوق بشر هندوراس، در این باره میگوید که پیام این جنایتها روشن است: «گزارش ندهید، زیرا اگر گزارش دهید، کشته خواهید شد». این پیام، به ویژه در مناطقی که دولت ظرفیت کافی برای پاسخگویی به شکایات را ندارد، به شدت بر روحیۀ مدافعان تأثیر میگذارد و آنها را از ادامۀ فعالیت بازمیدارد.
ریشههای خشونت
تحقیقات نشان میدهد که صنایع استخراجی و معدن، از جمله مرگبارترین بخشها برای مدافعان محیطزیست بهویژه محیطبانان هستند. در سال ۲۰۲۳، حداقل ۲۵ مدافع در مخالفت با عملیاتهای معدنی کشته شدند که اکثریت قریببهاتفاق آنها در آسیا و آمریکای لاتین رخ داده است. تقریباً ۴۰ درصد از کل کشتههای مرتبط با معدن از سال ۲۰۱۲، در آسیا رخ داده است، جایی که کشورها برای استخراج موادی مانند نیکل، قلع و بوکسیت برای تأمین انرژی پاک، مسابقه میدهند. در مکزیک، نزدیک به نیمی از کشتههای مدافعان محیطزیست به عملیاتهای معدنی مربوط میشود. همچنین ناپدید شدنهای اجباری مرتبط با معدن در این کشور گزارش شده است.
این آمارها نشان میدهد که خشونت علیه محیطبان و مدافعان محیطزیست، پدیدهای تصادفی یا منفرد نیست، بلکه نتیجۀ مستقیم منافع اقتصادی کلانی است که با استخراج منابع طبیعی در مناطق حفاظتشده درگیر هستند. جوامع بومی که ساکنان اصلی این مناطق هستند و بیشترین آسیب را از تخریب محیطزیست میبینند، بیشترین قربانیان این خشونتها را تشکیل میدهند و حدود یکسوم از قربانیان را شامل میشوند.
نتیجهای که پایانی بر آن نیست
شهادت خانوادۀ محیطبان حسنزاده در حملۀ هوایی به پاسگاه محیطبانی سید جوذر، بیش از هر چیز نشان میدهد که محیطبانان در کجای میدان نبردهای امروز ایستادهاند. آنها در خط مقدمی قرار دارند که نه تنها با طبیعت، بلکه با جنگ، منافع اقتصادی و بیعدالتیهای ساختاری گره خورده است. مرگ هر محیطبان، چه در درگیری مستقیم با شکارچیان و متخلفان و چه در حملات نظامی، گواهی بر این واقعیت است که حفاظت از محیطزیست در جهان امروز، یک مبارزۀ تمامعیار است که قربانیان آن نه تنها حیاتوحش، بلکه زندگی انسانهایی هستند که خود را وقف حفاظت از آن کردهاند.
فاجعۀ پاسگاه سید جوذر تنها یکی از هزاران روایت ناگفته از خشونت علیه محیطبانان در سراسر جهان است، روایتی که در میان اخبار جنگها و منازعات سیاسی گم میشود، اما پیامدهای آن، به اندازۀ هر تلفات انسانی دیگر، دردناک و تأسفبار است.
منابع
- https://www.reuters.com
- https://news.mongabay.com/2009/01/gorilla-ranger-killed-in-congo/?print&noamp=mobile