نیما آذری/ ژئوپارک، ایدهای نوین که از ابتدای قرن جدید میلادی در سطح جهان مطرح شد و بسط یافت، به محوطهای که در برگیرندۀ پدیدههای زمینشناسی بارز باشد گفته میشود که ارزش حفاظتی ویژه دارد و علاوه بر ارزش حفاظتی، از ظرفیتهای بالقوۀ تحقیقاتی، آموزشی، گردشگری و مخصوصاً توسعۀ پایدار جوامع محلی و پیرامونی، برخوردار است.
در حقیقت با این تعریف، ژئوپارکها را میتوان از منظر اقتصادی، محیطزیستی و فرهنگی-اجتماعی بررسی کرد.
گرچه تمام پدیدههای زمینشناختی در جهان، صرفاً به دلیل اینکه جزو منابعطبیعی محسوب میگردند، واجد ارزشهای حفاظتی هستند و به نحوی منحصر به فرد میباشند، اما قطعاً برخی از این پدیدهها، چه به سبب قدمت و چه نحوۀ تشکیل و یا شکل ظاهری و یا کمیاب و یا نادر بودن آنها و یا به سبب تأثیری که بر سایر پدیدههای طبیعی و حتی انسانی میگذارند، از ارزشهای حفاظتی بالاتری برخوردارند که متداولاً منطقۀ پوششدهندۀ آن پدیدهها، تحت نام ژئوپارک، با هدف حفاظت از آن پدیدهها تعریف میگردد.
در عین حال ژئوپارکها ممکن است شامل مناطق و یا پدیدههای طبیعی دیگری مانند مناطق یا پدیدههای محیطزیستی، بیولوژیکی و اکولوژیکی باشند و یا حتی پدیدههای میراث فرهنگی و انسانی (ملموس و ناملموس) را هم شامل شود.
از همه مهمتر اینکه ژئوپارکها به عنوان محوطههای چند ده هکتاری تا چند هزار هکتاری، متداولاً با جوامع انسانی سر و کار دارند و مردم محلی روستاها و یا حتی شهرهای اطراف در بستر آن زندگی میکنند و از مواهب طبیعی آن استفاده معیشتی مینمایند و یا حداقل با آنها به صورت تنگاتنگ همنشینی دارند. بدین ترتیب مردم محلی خواسته یا ناخواسته به شکل مثبت و یا منفی،بر پدیدههای زمینشناختی و کل ژئوپارکها اثر میگذارند و یا از آنها اثر میگیرند.
مقالۀ حاضر قصد دارد تا ایدۀ ژئوپارک را از منظر مردم محلی زیستکننده در آن و مخصوصاً نحوۀ کمک آنها به حفاظت که هدف اصلی تعریف ژئوپارک است بررسی نماید، لذا کلیدواژههای پرتکرار مقالۀ پیش رو، علاوه بر ژئوپارک، شامل کلماتی چون حفاظت، حفاظت مشارکتی، جوامع محلی و مشارکت جوامع محلی خواهند بود.
حفاظت یا حراست؟
ما اینجا با دو واژه سر و کار داریم: حراست و حفاظت؛
حراست، به جلوگیری از دستاندازی و تخریب و یا آسیب به پدیدهها گفته میشود (که در اینجا پدیدههای زمینشناختی در ژئوپارک و اصطلاحاً ژئوسایتها را در بر میگیرد).
در عین حال حراست، صرفاً پاسداشت فیزیکی و مادی را مدنظر دارد و معمولاً بر جنبههای منعی تأکید دارد و در نتیجه با تکیه بر سیستم قهری استوار است.
ناگفته پیداست که حراست از ژئوپارک، مانند حراست از یک جنگل و گونههای زیستی گیاهی و جانوری آن توسط محیطبانان در موضوع مناطق چهارگانۀ تحت حفاظت محیطزیست (پارکهای ملی، مناطق حفاظتشده، پناهگاههای حیاتوحش و آثار طبیعی- ملی)، نیاز به نگهبان و مأمور دارد و بر نیروی انسانی در اختیار و استخدامشده تکیه مینماید.
مسلم است به سبب اهمیت برخی از پدیدههای طبیعی و زمینشناختی حساس، چه آنها که از قدمت زیادی برخوردارند و یا به سبب فرم خاص زمینشناسانه و مخصوصاً نایاب آنها، عقلاً احتیاج به این نوع حراست همچنان هست و نمیتوان به راحتی تصور کرد بینیاز به مأمور و نیروی منعی، بتوان چنین پدیدههایی را از خطر آسیب در امان داشت.
اما آنچه در ژئوپارکها با وسعت بسیار زیاد و پراکندگی پدیدهها نیاز است، حفاظتی فراتر از حراست است که باید در کنار حراست فیزیکی به کمک آن بیاید تا کارایی لازم را داشته باشد.
مسلماً هرچقدر هم نیروی منعی و انسانی متکی به مأمور هم بتوان برای ژئوپارک استخدام کرد، تا وقتی بار حفاظت صرفاً بر روی دوش سازمان و نهاد متولی دولتی و یا محلی ژئوپارک سنگینی نماید، احتمال آسیب افزایش مییابد. چرا که وسعت بسیار زیاد مناطق ژئوپارکی و باز بودن و نامحصور بودن این مناطق و در دسترسپذیر بودن آنها، چالشی بزرگ برای حراست کامل جهت پاسداری از ارزشهای طبیعی این مناطق و پدیدهها ایجاد مینماید.
در عین حال همۀ ما میدانیم که تعداد مأموران لازم برای حراست و جلوگیری از آسیب در ژئوپارکها و حتی مناطق مشابه مثل مناطق چهارگانۀ تحت حفاظت محیطزیست و یا سایر مناطق طبیعی، بسیار بسیار کم است و اصالتاً امکان حفاظت و حراست را با تکیۀ صرف بر مأموران حقوقبگیر و موظف فراهم نمیآورد و قطعاً حفاظت کامل را ناممکن میسازد.
در عین حال، حراست صرفاً فیزیک نهایی و چهرۀ مادی حال حاضر پدیده را شامل میشود و نه عوامل ایجادکننده، رشددهنده و یا حتی عوامل طبیعی مرتبط، همجوار و مانع از تخریب را. در حالی که برای حفاظت کامل از یک پدیدۀ زمینشناختی، نیاز است تا عوامل قبلی (ایجاد کننده) و عوامل فعلی (رشددهنده و یا در حال رشد و عوامل طبیعی همجوار و جلوگیریکننده در برابر آسیب) نیز حفاظت شوند.
در توضیح عوامل فعلی مرتبط با یک پدیدۀ زمینشناسی، باید متذکر شد از آنجا که بسیاری از پدیدهها در جوار سایر پدیدههای طبیعی قرار دارند و در فرایند تأثیرگذاری و تأثیرپذیری زنجیرهوار با آن پدیدهها موجودیت مییابند، لذا پدیدههایی که حذف و آسیب آنها خود میتواند منجر به آسیب به اصل پدیدۀ زمینشناختی شود نیز باید هدف حفاظت قرار گیرد. ضمن اینکه خود پدیدههای بارز زمینشناختی، همچنان در حال طی فرایند آرام شکلگیری و رشد شیمیایی و فیزیکی هستند و نه یک پدیدۀ نهایی تثبیتشدۀ مادی و غیرقابل رشد. لذا حفاظت از همۀ این پدیدهها و عوامل چه قبلی، چه در حال حاضر و همجوار، همه اهمیت مییابد.
به همۀ دلایل بالا، آنچه کاراتر و مفیدتر است، مخصوصاً درمورد ژئوپارکها که دربرگیرندۀ پدیدههای زمینشناختی با قدمت بالا و نیز پویا و در حال رشد است و همچنان در فرایند شکلگیری حیاتی خود قرار دارد، حفاظت مشارکتی است.
حفاظت مشارکتی، به آن حفاظتی گفته میشود که اولاً فراتر از تکیه بر نیروی محدود دولتی (نهاد ملی یا نهاد محلی) باشد و بار حفاظت را صرفاً بر دوش مأموران استخدام شده و محیطبان و نیروی بازدارنده نیاندازد و در عین حال فراتر از فیزیک و چهرۀ ظاهری پدیدهها به تنهایی باشد و در برگیرندۀ همۀ عوامل شکلگیری از گذشته تا حال و حتی آینده باشد تا در فرایند موجودیت پدیده، فارغ از زمان، خللی وارد نشود. در عین حال بر جنبههای ترویجی و آموزشی نیز تکیه نماید. چنین حفاظتی، به طبع بر مردم محلی و نیز گردشگران تأکید دارد و ناگفته پیداست که نقش جوامع محلی و پیرامونی در چنین مشارکتی افزایش مییابد.
جوامع محلی/ حق معیشت/ حق مالکیت معنوی
جوامع محلی طبق تعریف عرفی، به آن دسته از مردمی گفته میشود که متداولاً به صورت ریشهدار و نسل اندر نسل، در یک مکان مشخص (و اطراف) زندگی کرده و میکنند و در عین حال دارای وجوهات فرهنگی آن منطقه از جمله پوشش، گویش، و شیوههای زیستی، فرهنگی، اجتماعی و معیشتی آن ناحیه باشند. به بیان دیگر، جامعۀ محلی مردمی هستند که نسبت به آن منطقه اهلیت داشته باشند و حتی اگر امروزه بنا به شرایط خاص زندگی مدرن، اندکی از وجوهات فرهنگی دیرینه و سنتی خود از جمله پوشش و حتی شیوههای زیستی آن ناحیه فاصله گرفته باشند، ولی همچنان آگاه به آن شیوهها و وجوهات بوده و در مواقع و مناسبتهای خاص به آن وجوهات رجوع مینمایند و خود را متعلق به آن دانسته و به واسطۀ آن خود را معرفی مینمایند.
جوامع محلی مخصوصاً در مناطقی چون ژئوپارکها که متداولاً مناطق وسیعی هستند و موضوع زمین (بستر)، که ارتباط مستقیم و تأثیرات زیستی بر نوع زندگی مردم میگذارد، اهمیت مییابند.
جوامع محلی به صورت طبیعی و سنتی و دیرینه دارای حق معیشتی بوده و هستند. ژئوپارکها هرکدام بسته به منطقهشان در یک اکوسیستم بارز مثل اکوسیستم کوهستانی، کویری و بیابانی، دشتی، جنگلی و یا ساحلی- دریایی قرار گرفتهاند. این مناطق رابطۀ مستقیمی بین بستر که ژئوپارک بر اساس آن شکل گرفته با همۀ زیستمندان و جانداران آن اکوسیستم (چه گیاهی و چه جانوری) برقرار است و انسان نیز از دیرباز از نظر معیشتی و زیستی به برداشت از منابعطبیعی آن ناحیه وابسته بوده و هست.
اصالتاً رابطۀ زیستی جامعۀ محلی با طبیعت از حیث اکولوژیکی، رابطۀ عمیق و ریشهدار و متفاوت از ارتباط انسانی با طبیعت در مناطق شهری است.
جوامع محلی که عمدتاً در روستاها ساکناند و یا در مناطق عشایری کوچنشیناند، طبق تعاریف روستا و عشایر، یا دارای زمینهای کشاورزی هستند و یا مشغول به باغداری و دامداری هستند و هرگز نمیتوان آنها را از طبیعت و حق معیشتیشان محروم کرد، چرا که چنین محرومیتی اثرات معکوس و زیانبارتر مثل مهاجرت به شهرها و رهاسازی تولید و رجوع به مصرفکنندگی دارد و کل جامعه را فلج مینماید.
در عین حال منابعطبیعی و از جمله زمین و پدیدههای زمینشناختی، امروزه به عنوان منبع برای گردشگری شناخته میشوند و میتوانند ظرفیتهای تبدیل شدن به جاذبه را داشته باشند.
امروزه با افزایش موج گردشگری، شاهد بهوجود آمدن مقصدهای جدید گردشگری در روستاها و اصطلاحاً مناطق زیستی جوامع محلی در جوار اکوسیستمها و جاذبههای طبیعی و از جمله ژئوپارکها هستیم. از این رو موضوع سرمایهگذاری نیز توسط سرمایهگذاران دارای توانمندی مالی که عمدتاً بیرونی (غیر از جامعۀ محلی و پیرامونی هستند)، رو به افزایش است. باید توجه داشت که گرچه اصالتاً سرمایهگذاری حتی به صورت بیرونی و غیربومی، واجد ارزشهای فراوانی است (به شرط آنکه منکر و متضاد با ارزشهای توسعۀ پایدار نباشد)، ولیکن اینجا حق مالکیت معنوی و سنتی و دیرینۀ جوامع محلی نسبت به منابعطبیعی و جاذبههای ژئوتوریسمی و ژئولوژیکی آن منطقه در ژئوپارک نباید نادیده گرفته شود.
اولویت در سرمایهگذاری و مشارکت در برنامۀ گردشگری در ژئوپارک، قطعاً با جامعۀ محلی و پیرامونی است و اگر امکان سرمایهگذاری بومی فراهم نبود، سرمایهگذاری غیربومی پذیرفته است. ولی حتی در این نوع سرمایهگذاری نیز باید حق معیشتی و نیز مشارکت جوامع محلی و به تعبیری دیگر حق مالکیت معنوی آنها بر منابعطبیعی پیرامونی به رسمیت شناخته شود و با فرمولهای مشخص و به صورت عملیاتی راههای مختلفی برای پایداری معیشتی و زیستی جوامع محلی اندیشیده و به کار رود.
حق در برابر وظیفه
پیشترها از کلمهای به نام ذینفعان در وصف جامعۀ محلی در حوزههای گردشگری و محیطزیست و منابعطبیعی استفاده میشد. اما امروزه بنا به تدقیق در معنا و مفهوم، از کلمۀ جایگزینی به نام «ذیحقان» یا صاحبان حق استفاده میگردد. اما داستان چیست و چه فرقی بین ذینفع و ذیحق است؟
با تفاصیلی که پیشتر در بالا ذکر شد، جوامع محلی دارای حق معیشتی و حق مالکیت معنوی هستند. لذا اساساً صحبت از یک حق است و نه الزاماً و صرفاً یک نفع.
نفع یک موضوع متداولاً و اساساً یکطرفه و ثابت است، گویی جوامع محلی حق دارند به صورت یکطرفه از طبیعت نفع ببرند، حال به هر صورتی و به هر طریقی و با هر تأثیری، ولو به قیمت تخریب و آسیب به طبیعت. در حالی که مطابق تعاریف و اصول توسعۀ پایدار،گرچه حق معیشتی مردم محلی (در اینجا در ژئوپارکها) به رسمیت شناخته میشود، اما آنها دارای وظیفه هم هستند: وظیفۀ حفاظتی.
از این رو کلمۀ «ذینفع»، که کلمهای یکسویه و دال بر نفع و اقتصاد صرف است، جای خود را به «ذیحق» میدهد، که دارای بار دوگانگی حق در برابر وظیفه است؛ مشخصاً «حق معیشتی در برابر وظیفۀ حفاظتی».
دوگانۀ بهرهبرداری- حفاظت
پروژههای توسعۀ پایداری در ژئوپارکها، بر اساس پتانسیل مشارکت جوامع محلی پروژهها و در حقیقت پروسهها یا فرایندهایی هستند که از حق معیشتی جوامع محلی دفاع میکنند و به آنها در رسیدن به پایداری معیشتی کمک مینمایند، ولی از آنها وظیفۀ حفاظت و مشارکت در پاسداشت و کمک به حفظ منابعطبیعی و پدیدههای زمینشناختی ژئوپاک را نیز طلب میکنند. حتی در اصول و تعاریف و اهداف توسعۀ پایدار جهانی (SDGs) نیز، اهداف اقتصادی و معیشتی، بخشی از سند توسعۀ پایدار جهانی است، حتی اگر روح کلی این سند محیطزیستی باشد.
در حقیقت در حفاظت مشارکتی، نمیتوان اقتصاد را از محیطزیست جدا کرد. همچنان که نمیتوان اقتصاد و محیطزیست را از فرهنگ و اجتماع جدا نمود. همۀ اینها تار و پود در هم تنیدۀ جامعۀ محلی در ژئوپارک است.
با توجه به در اولویت بودن معیشت برای جامعۀ محلی که در هر حال موضوعی مهم برای آنهاست و حق طبیعی و خدادادی آنها میباشد و ماهیت و هویت آنها را در مناطق غیرشهری به عنوان تولیدکننده و نه مصرفکننده شکل میدهد، در نتیجه فقط در صورتی میتوان از آنها حفاظت مشارکتی طلب کرد که آنها نیز توانایی معیشتی سالم و اصولی را داشته باشند.
البته نباید این موضوع اصطلاحاً شرطی شود و جوامع محلی صرفاً به شرط تضمین رفاهیات زندگی، به حفاظت از پدیدههای زمینشناختی ژئوپارک بپردازند. مخصوصاً اینکه تعریف تضمین معیشت و رفاهیات زندگی و تعیین شاخصهای سطوح حداقلی آن امکانپذیر نیست و در عین حال به عوامل بیرونی زیادی چون محیط و بالاخص استعداد خود افراد جوامع محلی و میزان تلاش خود آنها وابسته است. در اینجا تضمین رفاهیات امکانپذیر نیست، بلکه کمک و زمینهسازی برای ایجاد معیشت، موضوع اصلی است. به هر سبب پروژههای توسعۀ پایدار از جمله پروژههای مدیریتی ژئوپارک، بالاخص در بخش حفاظت، معمولاً به دوگانۀ بهرهبرداری-حفاظت میاندیشند: یک بده-بستان با جوامع محلی. یعنی کمک و زمینهسازی برای بهرهبرداری جوامع محلی از مواهب طبیعی ژئوپارک در جهت ایجاد معیشت پایدار مطابق اصول توسعۀ پایدار در برابر حفاظت مشارکتی از منابعطبیعی و ارزشهای زمینشناختی ژئوپارک.
تغییر نگرش، کلید حفاظت مشارکتی
اما حفاظت مشارکتی حاصل نخواهد شد مگر از طریق تغییر نگرش در بین جوامع محلی پیرامونی ژئوپارکها.
تغییر نگرش حاصل از تغییر جهانبینی و رسیدن به درک صحیح از ارزشهای خلقتی و جغرافیایی پدیدههای طبیعی ژئوپارک است. تا وقتی که تکتک افراد جامعۀ محلی و پیرامونی ژئوپارک به درک عمیقی از ارزشهای مستتر در پدیدههای زمینشناختی محیط خود نشوند و ارزش قدمت پدیدهها و نیز ارزش سیر طبیعی و شکلگیری پدیدهها، علت تشکیل آنها، ارتباط ساختاری با سایر پدیدههای جاندار و بیجان، اثرات بر سایر پدیدهها و مخصوصاً ارتباط اکولوژیکی بین آنها و نیز ایجاد اثر بر زیست مردم محلی (انسان) را درک نکنند، امکان ایجاد علاقهمندی در آنها برای حفاظت از این پدیدهها میسر نخواهد شد.
صرفاً با ایجاد شناخت نسبت به پدیدهها، امکان ایجاد علاقه برای حفاظت مشارکتی بهوجود میآید. در این حالت پس از شناخت و ایجاد علاقه و با در نظر گرفتن ایجاد زمینههای قبلیتر که ذکر شد از جمله به رسمیت شناختن حق مالکیت معنوی جوامع محلی بر محیطزیست خود و نیز به رسمیت شناختن حق معیشتی و بهرهبرداری پایدار، جوامع محلی از مرحلۀ تعارض و نیز بیتفاوتی، به مرحلۀ علاقهمندی و سپس از مرحلۀ علاقهمند منفعل و بیعمل، به مرحلۀ حافظ بالفعل و مشارکتجو خواهد رسید و عملاً در حفاظت از پدیدههای ژئومرفولوژیک و زمینشناختی ژئوپارکها نقش فعال بازی خواهد نمود.
حفاظت مشارکتی به معنای ایجاد انگیزه (حس مالکیت معنوی) بالقوه و انجام عملیات بالفعل (حفاظت عملیاتی) در بین جوامع محلی نسبت به پدیدههای زمینشناختی ژئوپارک است. در این حالت جامعۀ محلی نه تنها نسبت به ژئوپارک و ارزشهای طبیعی و زمینشناختی آن، شناخت کافی و علمی پیدا میکند، بلکه این شناخت را به سطح حفاظت از پدیدهها گسترش خواهد داد و از آن مهمتر، نه تنها خود، اصول و کدهای رفتاری حفاظت از ژئوپارک را رعایت میکند، بلکه تبدیل به انسانی مروج و توصیهگر برای رعایت اصول و کدهای رفتاری حفاظت در بین سایر گردشگران و بازدیدکنندگان و مردم و سایر افراد جامعۀ محلی میشود. در این حالت بار حفاظت از ژئوپارک، صرفاً به دوش نهادهای دولتی (ملی و محلی) نخواهد افتاد.
آموزش تنها راه تغییر نگرش
نهایتاً تنها راه حفاظت مشارکتی، از تغییر نگرش میگذرد. در عین حال، تنها روش برای تغییر نگرش نیز آموزش است. ژاپنیها ضربالمثلی دارند که میگوید: «برای پیشرفت سه راه وجود دارد: آموزش، آموزش و آموزش».
اگر آسیب به منابعطبیعی و پدیدههای زمینشناختی ژئوپارکها را از طریق جوامع محلی و گردشگران محتمل بدانیم، مسلم است که حفاظت مشارکتی نیز از طریق جوامع محلی و گردشگران امکانپذیر است. به این ترتیب اینجا آموزش گرفتن و آموزش دادن اهمیت مییابد و اتفاقاً در هر دو، نقش جوامع محلی پررنگتر، عملیاتیتر، تأثیرگذارتر و ماندگارتر است.
آنجا که جوامع محلی از طریق یادگیری، ارزشهای جغرافیایی و طبیعی و زیستی پدیدهها را میشناسند و تأثیر آن بر اکولوژی و محیط و سایر پدیدههای اکوسیستم را درک میکنند و بدین ترتیب با افزایش شناختشان، ارزش و ضرورت حفاظت را متوجه میشوند و اصول و کدهای رفتاری را به صورت عملیاتی رعایت میکنند و به خانوادۀ خود و اطرافیان نیز رعایت آنها را توصیه مینمایند. حتی به نوعی تبدیل به یکناظر میشوند. باید بدانیم چنین آموختنی، سطوح و محتویات مختلف دارد و به یکباره چه از نظر تعدد ساختارهای آموزشی و چه به سبب محتوایی، انجام نمیگیرد.
آموزش جوامع محلی برای تبدیل یک فرد محلی از فردی معارض و بیتفاوت به فردی حافظ و مشارکتجو در زمینههای مختلف انجام میشود: شناخت اصول و مبانی محیطزیست و منابعطبیعی، شناخت جغرافیایی پدیدههای زمینشناختی، شناخت اکولوژی و اکوسیستم و نیز شناخت مفاهیمی چون اکوتوریسم و ژئوتوریسم (زمین گردشگری)، شناخت اهداف توسعۀ پایدار جهانی و نیز گردشگری پایدار و حتی شناخت اصول تفسیر میراث، شناخت فنون راهنمایان تور گردشگری، شناخت اصول آداب مواجهه با گردشگران و اصول مهمانپذیری و مهماننوازی، شناخت اصول اقامتگاههای بومگردی و همۀ موارد مشابه در موضوع محتواهای دانش محیطزیستی و زمینشناسی و گردشگری و منابعطبیعی.
در این حالت میتوان انتظار داشت که یک فرد جامعۀ محلی به فردی آگاه و حافظ طبیعت و ژئوپارک بدل شود. در عین حال برای آموزش گردشگران و مردم که با ژئوپارک و پدیدههای زمینشناختی حساس، سر و کار دارند و امکان تأثیر مخرب بر آن پدیدهها وجود دارد، بهترین، مؤثرترین و مقرونبهصرفهترین و عملیاتیترین راه، کمک گرفتن از خود جوامع محلی است تا کار به کاربلدان محلی مستقر در محیط سپرده شود (چه از حیث دانش بومی و چه از حیث داشتن مالکیت معنوی بر منابعطبیعی) بدین ترتیب هر یک از افراد محلی، نه تنها خود نسبت به رعایت اصول و کدهای رفتاری حفاظت و نسبت به پدیدههای طبیعی و زمینشناختی حساس میشود، بلکه مروج رعایت اصول و کدهای رفتاری حفاظت به گردشگران خواهد بود و نقش ناظر را در محیطزیست منطقۀ خود برای حفاظت از طبیعت و ژئوپارک بر عهده خواهد داشت و بدین ترتیب تبدیل به یک آموزشگر خواهد شد.
روشهای مختلف آموزش مستقیم و غیرمستقیم برای این ترویج وجود دارد: راهنمایی کلامی گردشگران، تفسیر مناسب و علمی، انتشار و توزیع بروشور، ایجاد صفحۀ فعال و پرمحتوا در شبکههای اجتماعی، برگزاری نشست و حتی شبنشینیهای علمی و تحلیلی با گردشگران، برگزاری کلاس آموزشی برای سایر افراد جوامع محلی، ایجاد سایت، ارتباط با گردشگران در نمایشگاهها، راهاندازی پادکست، تولید محتوای تصویری مناسب، ساخت مستند و غیره.
بدین ترتیب، حفاظت مشارکتی هم از سوی جوامع محلی و هم از سوی گردشگران و مردم، قابل تصور و دسترس خواهد بود: معادل اهداف عالی ژئوپارکها در سطح جهانی.
فصلنامه صنوبر، سال نهم، شماره ۳۰ و ۳۱، ص ۱۶ تا ۲۴