خشکسالی دوقطبی؛ یافته‌های تازه درمورد آیندۀ آبی ایران
تحریریۀ فصلنامه صنوبر/ وقتی از خشکسالی در ایران حرف می‌زنیم، معمولاً تصویری یکسان در ذهن همه شکل می‌گیرد: زمین‌های ترک‌خورده، چاه‌های خشک و آسمانی که ماه‌ها باران ندیده. اما تازه‌ترین پژوهش‌های اقلیمی نشان می‌دهند که آیندۀ خشکسالی در ایران قرار نیست یکنواخت باشد. قرار است الگویی شکل بگیرد که پژوهشگران آن را «ساختار اقلیمی دوقطبی» می‌نامند؛ یعنی کشوری که همزمان در دو نیمه‌اش دو نوع متفاوت از بحران آب در حال وقوع است. درک این دوگانگی، پیش از آن‌که یک بحث فنی باشد، یک ضرورت برای هر کسی است که می‌خواهد بداند ایرانِ آینده با چه چهره‌ای از کم‌آبی روبه‌رو خواهد شد.
بر اساس پژوهشی که در بهار ۱۴۰۵ در مجلۀ پژوهش‌های خشکسالی و تغییر اقلیم منتشر شد، محققان با استفاده از مدل‌های اقلیمی نسل ششم (CMIP6) و شبیه‌سازی شاخص بارش-تبخیر و تعرق استانداردشده (SPEI-۱۲) برای سه سناریوی انتشار گازهای گلخانه‌ای تا سال ۲۱۰۰، به نتیجه‌ای رسیدند که پیش‌تر کمتر مورد توجه بود: خشکسالی در ایران آینده‌ای «دوقطبی» خواهد داشت.
در جنوب و عرض‌های پایین‌تر، به‌ویژه تحت بدبینانه‌ترین سناریو (SSP5-۸.۵)، شدت خشکسالی به آستانه‌های بسیار بحرانی خواهد رسید. شاخص SPEI1 در این مناطق به مقادیر کمتر از منفی دو می‌رسد؛ عددی که در ادبیات اقلیمی به معنای خشکسالی شدید و بسیار فراتر از شرایط عادی است. در مقابل، پهنه‌های شمالی کشور الگوی متفاوتی را تجربه می‌کنند: شدت خشکسالی در این مناطق کاهش می‌یابد، اما فراوانی آن تا ۳۴ درصد افزایش پیدا می‌کند.
این یافته در نگاه اول متناقض به نظر می‌رسد. چگونه می‌توان هم از کاهش شدت خشکسالی در شمال حرف زد و هم از افزایش فراوانی آن؟ توضیح علمی این تناقض ظاهری در یک رابطۀ فیزیکی بنیادین نهفته است که به نام «رابطۀ کلاوزیوس-کلاپیرون» شناخته می‌شود. به زبان ساده، این رابطه می‌گوید هوای گرم‌تر می‌تواند بخار آب بیشتری در خود نگه دارد. با گرم شدن جو زمین، ظرفیت نگهداری رطوبت هوا افزایش می‌یابد و در نتیجه در مناطقی که رطوبت کافی وجود دارد، بارش‌های شدیدتر و متمرکزتر ممکن می‌شود.
شمال ایران که از دریای خزر رطوبت دریافت می‌کند، از این مکانیزم سود می‌برد: وقتی باران می‌بارد، احتمالاً شدیدتر می‌بارد و شدت خشکسالی را موقتاً کاهش می‌دهد. اما فاصله بین بارش‌ها بیشتر می‌شود و دوره‌های خشک طولانی‌تر، فراوانی خشکسالی را بالا می‌برد. به عبارت دیگر، شمال با خشکسالی‌های کوتاه‌تر اما مکرر روبه‌رو می‌شود، در حالی که جنوب با خشکسالی‌های طولانی و عمیق دست‌وپنجه نرم می‌کند.
این تصویر دوگانه پیامدهای عملی مهمی دارد. سیاست‌گذاری آب در ایران تاکنون عمدتاً بر اساس یک الگوی نسبتاً یکنواخت از کم‌آبی طراحی شده است: کاهش بارش، افت سفره‌های زیرزمینی و ضرورت صرفه‌جویی در همه‌جا. اما اگر آینده دو نیمۀ متفاوت داشته باشد، نسخۀ واحد برای همۀ مناطق نه تنها کارآمد نیست، بلکه می‌تواند مضر باشد. جنوب ایران، به ویژه استان‌های خوزستان، سیستان و بلوچستان، هرمزگان و فارس، با خشکسالی‌هایی روبه‌رو خواهد شد که از نظر شدت در تاریخ معاصر بی‌سابقه است.
در چنین شرایطی، تخصیص آب به کشاورزی در این مناطق باید بر اساس یک بازنگری بنیادین انجام شود، نه بر اساس الگوهای تاریخی که دیگر معتبر نیستند. در مقابل، شمال کشور با چالشی متفاوت مواجه است: مدیریت سیلاب‌های ناگهانی و ذخیره‌سازی آب در دوره‌های پربارش، به اندازۀ مقابله با خشکسالی اهمیت پیدا می‌کند. زیرساخت‌هایی که برای یک اقلیم طراحی شده‌اند، نمی‌توانند به سادگی با اقلیم دیگری سازگار شوند.
آن‌چه این وضعیت را پیچیده‌تر می‌کند، این واقعیت است که ایران از پیش در وضعیت آسیب‌پذیری شدید آبی قرار دارد. متوسط بارش سالانه کشور بین ۲۳۰ تا ۲۶۰ میلی‌متر است، یعنی حدود یک سوم متوسط جهانی، و حدود ۹۲ درصد از منابع آب در بخش کشاورزی مصرف می‌شود. این ساختار مصرف، هر تغییری در الگوی بارش را به یک تهدید مستقیم برای امنیت غذایی تبدیل می‌کند. وقتی خشکسالی در جنوب شدیدتر می‌شود، کشاورزی در مناطقی که به طور تاریخی تأمین‌کنندۀ بخش قابل‌توجهی از محصولات بودند، با محدودیت جدی روبه‌رو می‌شود. و وقتی فراوانی خشکسالی در شمال افزایش می‌یابد، حتی مناطقی که به طور سنتی مرطوب تلقی می‌شدند، دیگر نمی‌توانند به بارش‌های قابل پیش‌بینی تکیه کنند.
نکتۀ مهم دیگر این است که خشکسالی دوقطبی فقط یک پدیدۀ اقلیمی نیست؛ یک پدیدۀ اجتماعی و اقتصادی نیز هست. مناطقی که با خشکسالی‌های طولانی و شدید روبه‌رو می‌شوند، فشار مهاجرت را تجربه می‌کنند. کشاورزانی که زمین‌شان دیگر قابل کشت نیست، به شهرها مهاجرت می‌کنند و این مهاجرت، فشار بر زیرساخت‌های شهری و بازار کار را افزایش می‌دهد. در مناطقی که خشکسالی مکرر اما کوتاه است، کشاورزان ممکن است هر سال با تصمیم دشواری روبه‌رو شوند: آیا بذر بکارند، با این خطر که بارش در زمان نامناسب بیاید؟ این بی‌ثباتی، برنامه‌ریزی بلندمدت را برای کشاورزان تقریباً غیرممکن می‌کند و انگیزه سرمایه‌گذاری در بهبود بهره‌وری را کاهش می‌دهد.
در سطح جهانی، پژوهش‌های دیگری نیز این تصویر را تأیید می‌کنند. مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۴ در Scientific Reports منتشر شد، با استفاده از سه مدل اقلیمی و دو شاخص خشکسالی (SPI و SPEI) نشان داد که خشکسالی‌های شدید در سراسر ایران قابل انتظار است، اما شدت آن به طور خاص در مرکز و شرق کشور افزایش می‌یابد. بر اساس تحلیل SPEI، جنوب شرق ایران با خشکسالی‌هایی روبه‌رو خواهد شد که می‌تواند تا بیست سال ادامه یابد. این عدد، اگر درست باشد، معنایی فراتر از یک دورۀ خشک چندساله دارد: یک تغییر رژیم اقلیمی که در آن خشکسالی به وضعیت عادی تبدیل می‌شود، نه یک استثنا.
در چنین شرایطی، پرسشی که مطرح می‌شود این است: آیا ایران برای مواجهه با آینده‌ای دوقطبی آماده است؟ پاسخ کوتاه، بر اساس شواهد موجود، منفی است. سیستم مدیریت آب کشور هنوز عمدتاً بر اساس داده‌های تاریخی و الگوهای گذشته عمل می‌کند، در حالی که خود این داده‌ها دیگر پیش‌بینی‌کنندۀ آینده نیستند. مدل‌های اقلیمی که خشکسالی دوقطبی را پیش‌بینی می‌کنند، ابزارهای ارزشمندی برای برنامه‌ریزی هستند، اما تنها در صورتی که خروجی‌های‌شان به سیاست‌های عملیاتی، تخصیص بودجه و تغییر الگوهای کشت ترجمه شوند. بدون این ترجمه، پیش‌بینی‌های علمی در حد هشدار باقی می‌مانند و به اقدام تبدیل نمی‌شوند.
یک نکته ظریف اما مهم این است که حتی در سناریوهای خوش‌بینانه‌تر، الگوی دوقطبی تا حدی حفظ می‌شود. پژوهش اشاره‌شده سه سناریو را بررسی کرد و در همۀ آن‌ها، تفاوت بین شمال و جنوب در رفتار خشکسالی قابل مشاهده بود. این بدان معناست که نمی‌توان امیدوار بود که با کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای در سطح جهانی، ایران به یک الگوی اقلیمی یکنواخت و قابل پیش‌بینی بازگردد. کاهش انتشار می‌تواند شدت بحران را کم کند، اما ساختار جغرافیایی آن را تغییر نمی‌دهد. بنابراین، سازگاری با یک ایران دوقطبی، یک ضرورت بلندمدت است، نه یک گزینۀ موقت.
در نهایت، آن‌چه این یافته‌ها را برای مخاطب غیرمتخصص مهم می‌کند، فقط ابعاد علمی آن‌ها نیست، بلکه پیامی است که برای درک آیندۀ مشترک دارند. ایران کشوری است که در آن، بیش از هر چیز دیگری، آب تعیین‌کنندۀ امکان سکونت، کشاورزی و اقتصاد است. اگر این آب قرار است در آینده به شکلی نامتقارن توزیع شود—بیشتر در شمال، کمتر در جنوب، با الگوهای زمانی متفاوت—آن‌گاه تصور ما از «توسعۀ متوازن» نیز باید بازنگری شود. نمی‌توان انتظار داشت که کشاورزی در جنوب با همان الگوی گذشته ادامه یابد، در حالی که آب در دسترس نیست. نمی‌توان انتظار داشت که شهرهای شمالی بدون آمادگی برای سیلاب‌های ناگهانی رشد کنند. خشکسالی دوقطبی فقط یک پیش‌بینی اقلیمی نیست؛ یک نقشۀ راه برای تصمیم‌هایی است که هنوز گرفته نشده‌اند و هر سال تعویق، دامنۀ گزینه‌های موجود را محدودتر می‌کند.
پانویس
- در پژوهش‌های جغرافیایی و اقلیمی ایران،SEPI به عنوان یک شاخص ترکیبی خشکسالی (بر پایۀ منطق فازی) شناخته می‌شود. این شاخص ویژگی‌های دو شاخص رایجSPI (شاخص بارش استانداردشده) و SEI (شاخص شدت خشکسالی) را ترکیب کرده و علاوه بر آن دما را نیز به عنوان یک پارامتر مؤثر در شدت خشکسالی وارد محاسبات می‌کند.