بهای پنهان ویپ برای محیطزیست
زهرا انوشه/ در میان انبوه هشدارها دربارۀ آسیبهای سیگار سنتی به محیطزیست – از جنگلزدایی برای کشت توتون تا آلودگی خاک توسط فیلترهای تجزیهناپذیر – بحرانی جدید و در عین حال مغفولمانده در حال شکلگیری است: انباشت میلیاردها دستگاه ویپ یکبارمصرف در زبالههای جهان. این محصولات که با وعدۀ «جایگزین سالمتر» و طراحی جذاب و رنگارنگ روانۀ بازار شدهاند، در دل خود بمبی ساعتی حمل میکنند: باتریهای لیتیوم-یونی که پس از یک بار مصرف، به زبالهای سمی و آتشزا تبدیل میشوند. آنچه در نگاه اول پیشرفتی در کاهش آسیبهای ناشی از دخانیات به نظر میرسید، در عمل به فاجعهای محیطزیستی بدل شده است که ابعاد آن به تازگی در حال آشکار شدن است.
اندازۀ این فاجعه زمانی روشن میشود که نگاهی به آمار بیندازیم. بر اساس برآوردهای جهانی، سالانه حدود ۸۴۴ میلیون دستگاه ویپ یکبارمصرف به محلهای دفن زباله سرازیر میشوند. در بریتانیا به تنهایی، هفتهای 2/8 میلیون دستگاه ویپ دور انداخته میشود. این اعداد چنان بزرگ هستند که شاید برای خوانند ملموس نباشند. شاید بهتر باشد با قیاسی ملموستر به ابعاد این بحران نزدیک شویم: لیتیوم موجود در باتریهای ویپهایی که سالانه در بریتانیا دور ریخته میشوند، برای تولید باتری بیش از ۱۰ هزار خودروی الکتریکی کافی است. به عبارت دیگر، هر بار که یک دستگاه ویپ یکبارمصرف را در سطل زباله میاندازیم، مقدار مشخصی لیتیوم – مادهای معدنی که قلب فناوری ذخیرهسازی انرژی در عصر مدرن است – را برای همیشه از چرخۀ بهرهوری خارج میکنیم.
اما مسئله فراتر از اتلاف یک منبع ارزشمند است. قلب تپندۀ هر دستگاه ویپ یکبارمصرف، باتری لیتیوم-یونی کوچکی است که معمولاً ظرفیتی در حدود ۵۰۰ میلیآمپر ساعت و ولتاژ 7/3 ولت دارد. مشکل اساسی آنجا آغاز میشود که این دستگاهها – بر خلاف ماهیت فنی خود – به عنوان زبالۀ معمولی یا در بهترین حالت، زبالۀ خشک خانگی، دفع میشوند. نظرسنجیها نشان میدهد که ۵۸ درصد از مصرفکنندگان ویپ قصد دارند دستگاههای خود را در سطلهای زباله معمولی یا بازیافت خانگی بیندازند. این تصمیم به ظاهر بیآسیب، زنجیرهای از حوادث خطرناک را رقم میزند.
وقتی یک دستگاه ویپ همراه با سایر زبالهها وارد کامیون جمعآوری زباله میشود، در فرآیند تراکم و شکستن و خرد کردن، باتری لیتیوم-یونی آن تحت فشار شدید قرار میگیرد، سوراخ میشود یا در معرض مایعات نشتکرده از سایر زبالهها قرار میگیرد. این آسیب فیزیکی میتواند پدیدهای به نام «فرار حرارتی» (thermal runaway) را آغاز کند: واکنش شیمیایی زنجیرهای درون باتری که دمای آن را به سرعت تا ۱۲۰۰ درجه سانتیگراد میرساند – دمایی معادل حرارت خروجی یک دستگاه جوشکاری. نتیجه، آتشسوزیهای شدید و غیرقابل کنترلی است که هم کامیونهای زباله و هم تأسیسات پردازش پسماند را تهدید میکند.
آمارها در این زمینه هشداردهنده است. در بریتانیا، از ژوئن تا سپتامبر ۲۰۲۵، بیش از ۱۸۰ آتشسوزی در تأسیسات مدیریت پسماند شرکت بیفا (Biffa) به طور مستقیم به باتریهای لیتیوم-یونی مدفون در زبالهها نسبت داده شده است. یک مورد خاص، آتشسوزی در تأسیسات والسال بود که شش ماه این مرکز را از کار انداخت و میلیونها پوند هزینه بازسازی به همراه داشت. جالب آنکه این آتشسوزیها نامی نمادین پیدا کردهاند: «باتریهای زامبی» (zombie batteries) – باتریهایی که تصور میشود مرده و بیخطرند، اما در شرایط نامناسب به زندگی بازمیگردند و با خشونتی وصفناپذیر منفجر میشوند.
تهدید ناشی از این باتریها تنها به آتشسوزی محدود نمیشود. حتی اگر دستگاه ویپ هرگز دچار فرار حرارتی نشود، سرنوشت نهایی آن – دفن در زمینهای زباله – معضلی به همان اندازه جدی ایجاد میکند. هر دستگاه ویپ حاوی ترکیبی پیچیده از مواد سمی است: باتری حاوی لیتیوم و کبالت، کویلهای گرمایش ساخته شده از نیکل و کروم، محفظۀ پلاستیکی، و باقیماندۀ مایع الکترونیک که شامل نیکوتین – مادهای که آژانس حفاظت از محیطزیست آمریکا آن را به عنوان «زبالۀ خطرناک حاد» طبقهبندی کرده است – و فلزات سنگینی مانند سرب، جیوه و آرسنیک است. وقتی این دستگاهها در محل دفن زباله تجزیه میشوند – یا بهتر بگوییم، پوستۀ پلاستیکی آنها طی سالها خرد میشود – این مواد سمی در خاک و آبهای زیرزمینی نفوذ میکنند.
نکتۀ حائز اهمیت آن است که برخلاف تهسیگارهای سنتی که طی یک دهه تجزیه میشوند، زبالههای الکترونیکی ناشی از ویپها ماهیت پایدارتری دارند. لیتیوم، کبالت و نیکل در محیطزیست تجزیه نمیشوند؛ بلکه به شکل یونهای سمی در چرخۀ آب و خاک باقی میمانند، وارد زنجیرۀ غذایی میشوند و در بافت موجودات زنده تجمع مییابند. مطالعات میدانی در نیوزیلند نشان داده که دستگاههای ویپ رها شده در محیطهای شهری اغلب شکسته و نشتی دارند و مواد سمی را در کنار خیابانها، باغچههای عمومی و مناطق تفریحی پخش میکنند.
ابعاد این بحران به حدی است که کشورهای مختلف را به واکنش واداشته است. بریتانیا از اول ژوئن ۲۰۲۵ فروش ویپهای یکبارمصرف را به طور کامل ممنوع کرد. فرانسه، بلژیک، نیوزیلند و ویتنام نیز گامهای مشابهی برداشتهاند. اما تجربۀ بریتانیا نشان داده که ممنوعیت فروش به تنهایی کافی نیست. دادههای شرکت بیفا نشان میدهد که پس از اعمال ممنوعیت در ژوئن ۲۰۲۵، تعداد ویپهای یافتشده در زبالهها نه تنها کاهش نیافته، بلکه افزایش یافته است: تقریباً ۷۰۰۰ دستگاه ویپ در روز در چهار سایت اصلی این شرکت شناسایی میشود. این افزایش میتواند ناشی از دو عامل باشد: اول، انباشت دستگاههایی که پیش از ممنوعیت فروخته شدهاند و اکنون به پایان عمر خود رسیدهاند؛ دوم، دور زدن قانون از طریق فروش آنلاین یا تغییر در طراحی محصولات به گونهای که ظاهراً «قابل استفادۀ مجدد» تلقی شوند اما عملاً همان ویژگی یکبارمصرف را داشته باشند.
پاسخ به این بحران نیازمند رویکردی چندلایه است. در سطح نخست، آگاهیبخشی به مصرفکنندگان دربارۀ ماهیت خطرناک این زبالهها و روش صحیح دفع آنها ضروری است. نظرسنجیها نشان میدهد ۷۲ درصد از مصرفکنندگان نمیدانند که ویپها را نمیتوان در سطل زبالۀ معمولی انداخت. در سطح دوم، ایجاد زیرساختهای بازیافت تخصصی برای این دستگاهها – شامل جداسازی باتری، بازیابی لیتیوم و کبالت، و دفع ایمن پسماند مایع الکترونیک – حیاتی است. مدل «مسئولیت گستردۀ تولیدکننده» (Extended Producer Responsibility) که در اتحادیۀ اروپا و برخی ایالتهای آمریکا اجرا میشود، تولیدکنندگان ویپ را ملزم میکند که هزینۀ جمعآوری و بازیافت محصولات خود را تقبل کنند.
شاید عمیقترین درس این بحران، هشدار دربارۀ الگوی مصرف خطی «تولید – مصرف – دورریز» در عصر مدرن باشد. دستگاهی که به دلیل طراحی، عملاً غیرقابل بازیافت است و باتری آن – با وجود قابلیت صدها بار شارژ مجدد – تنها یک بار استفاده میشود و سپس به زبالهدان میرود، نمادی از تمام آن چیزی است که در رویارویی با بحران محیطزیست باید تغییر دهیم. ویپ یکبارمصرف در مقیاس میلیاردها دستگاه، نه فقط یک معضل مدیریت پسماند، بلکه آینه تمامنمای فرهنگی است که در آن راحتی لحظهای بر پایداری بلندمدت ترجیح داده میشود. رهایی از این تله، نیازمند بازطراحی بنیادین نه فقط محصولات، بلکه نگرش ما به مصرف و دورریز است.
منابع
- Coalition Support Letter for AB 762 – Ban on Disposable Vapes. County of Tehama. April 25, 2025. [https://tehamacounty.legistar.com/View.ashx?M=F&ID=14119166&GUID=8E56FD82-26BF-48A4-8857-3C19BB3ADC0D] (https://tehamacounty.legistar.com/View.ashx?M=F&ID=14119166&GUID=8E56FD82-26BF-48A4-8857-3C19BB3ADC0D)
- Bhetuwal, A., Bullen, C. Disposable vapes: An emerging environmental health threat. Public Health Communication Centre, New Zealand. May 28, 2025. [https://www.phcc.org.nz/briefing/disposable-vapes-emerging-environmental-health-threat] (https://www.phcc.org.nz/briefing/disposable-vapes-emerging-environmental-health-threat)
- Would recycling disposable vapes make us richer? Adam Smith Institute. December 16, 2024. [https://www.adamsmith.org/blog/would-recycling-disposable-vapes-make-us-richer] (https://www.adamsmith.org/blog/would-recycling-disposable-vapes-make-us-richer)
- ‘Zombie Battery’ Warning as Hundreds of Thousands of Vapes Still Flooding Waste System Since Disposable Ban. Electrical Safety First. October 31, 2025. [https://www.electricalsafetyfirst.org.uk/media-centre/press-releases/2025/10/zombie-battery-warning-vapes-recycling/] (https://www.electricalsafetyfirst.org.uk/media-centre/press-releases/2025/10/zombie-battery-warning-vapes-recycling/)
- Disposable vapes ban sparks concern over refuse truck and waste centre fires. Fire Safety Matters. June 1, 2025. [https://www.fsmatters.com/Disposable-vapes-ban-sparks-fire-risk-concerns] (https://www.fsmatters.com/Disposable-vapes-ban-sparks-fire-risk-concerns)
- LARAC Welcomes UK-Wide Ban on Disposable Vapes but Calls for Stronger Enforcement and Continued Reform. LARAC. June 3, 2025. [https://larac.org.uk/news-blogs-features/larac-press-release-larac-welcomes-uk-wide-ban-disposable-vapes-calls-stronger] (https://larac.org.uk/news-blogs-features/larac-press-release-larac-welcomes-uk-wide-ban-disposable-vapes-calls-stronger)