اهمیت علم شهروندی در تحول علم پرنده‌شناسی
تحریریۀ فصلنامۀ صنوبر/ در نهم مه امسال (۲۰۲۶)، رکوردی در تاریخ پرنده‌شناسی ثبت شد. در رویداد «روز بزرگ جهانی »1، بیش از ۲ میلیون نفر از بیش از ۲۰۰ کشور جهان به طور هم‌زمان پرندگان را مشاهده و ثبت کردند و در نهایت ۸۰۲۳ گونه پرنده شناسایی شد — این نخستین بار در تاریخ بود که در یک روز بیش از ۸۰۰۰ گونه ثبت می‌شد. بیش از ۴ میلیون فهرست مشاهده و ۲۲ میلیون تشخیص صوتی از طریق اپلیکیشن Merlin به پلتفرم eBird ارسال شد. اما این اعداد تنها نمایان‌گر یک رویداد موفق نیستند؛ آن‌ها نشانۀ یک تغییر بنیادین هستند: پرنده‌شناسی از آزمایشگاه بستۀ تعداد معدودی متخصص، به علمی باز با مشارکت گستردۀ عمومی تبدیل شده است.
پایش سنتی جمعیت پرندگان به تیم‌های حرفه‌ای وابسته است. این روش اگرچه دقیق است، اما به دلیل محدودیت بودجه و نیروی انسانی، فقط بخش کوچکی از مناطق را پوشش می‌دهد. در بسیاری از مناطق جهان، داده‌های بلندمدت پایش پرندگان آبزی هنوز بسیار کمیاب است و در برخی کشورها، سرشماری بین‌المللی پرندگان آبزی (IWC) حتی «تنها مجموعه دادۀ بلندمدت موجود» محسوب می‌شود. ظهور علم شهروندی این شکاف را پر کرده است. پلتفرم eBird تا سال ۲۰۲۶ بیش از ۱ میلیارد رکورد مشاهده از سراسر جهان جمع‌آوری کرده است — رقمی که یک تیم تحقیقاتی حرفه‌ای حتی با صرف صدها سال نمی‌توانست به تنهایی گردآوری کند. مجلۀ Nature در این باره نوشت که علم شهروندی در حال «پر کردن شکاف‌های زمانی و مکانی‌ای است که دانشمندان حرفه‌ای به آن دسترسی ندارند» و به یک «عنصر ضروری» در بوم‌شناسی مدرن تبدیل شده است.
با این حال، پرسش همیشگی این است: آیا داده‌های ارائه‌شده توسط کاوش‌گران آماتور برای تحقیقات جدی علمی قابل استفاده است؟ مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۶ در مجله «مدل‌سازی بوم‌شناختی» منتشر شد، پاسخ مثبتی به این پرسش می‌دهد. پژوهشگران داده‌های علم شهروندی مربوط به ۱۱۲ گونه پرنده در منطقه والونی بلژیک را با داده‌های پایش استاندارد بلندمدت مقایسه کردند. نتایج نشان داد که پس از مدل‌سازی صریح و کنترل سوگیری‌های اصلی، روندهای جمعیتی به‌دست‌آمده از هر دو منبع داده یکسان بودند.
این مطالعه تأکید می‌کند که داده‌های شهروندی می‌توانند برای گونه‌هایی که «به سختی در برنامه‌های پایش معمول جای می‌گیرند» و همچنین برای دوره‌هایی که «پایش استاندارد معمولاً پوشش نمی‌دهد (مانند فصل زمستان‌گذرانی)» برآوردهای معتبری از پویایی جمعیت ارائه دهند. پلتفرم eBird نیز مکانیزم‌های کنترل کیفیت درونی دارد؛ داوطلبان باتجربه رکوردهای غیرعادی را بازبینی می‌کنند تا نویز ناشی از شناسایی اشتباه کاهش یابد. پژوهشگران دانشگاه کرنل تأیید کرده‌اند که محصولات داده‌ای eBird به سازمان‌های حفاظتی امکان می‌دهد «شکاف‌های کلیدی داده را پر کنند» و از این اطلاعات مستقیماً برای «پشتیبانی از برنامه‌ریزی حفاظتی» استفاده کنند.
ارزش این داده‌ها در نهایت در اقدامات حفاظتی نمود پیدا می‌کند. مطالعه‌ای که در اواخر ۲۰۲۵ در مجلۀ «کاربردهای پرنده‌شناسی» منتشر شد، به طور سیستماتیک نشان داد که چگونه داده‌های eBird توسط نُه «سرمایه‌گذاری مشترک پرندگان مهاجر» (Migratory Bird Joint Ventures)2 مختلف برای تصمیم‌گیری‌های واقعی حفاظتی استفاده می‌شود. چند نمونۀ مشخص: سرمایه‌گذاری مشترک زیستگاه پرندگان اقیانوس آرام با استفاده از داده‌های eBird مسئولیت حفاظتی منطقه‌ای را کمّی‌سازی کرد و دریافت که ۹۹٪ از جمعیت گنجشک‌سانان دریایی در تمام طول سال در محدوده تحت پوشش آن ظاهر می‌شوند (از آلاسکا تا شمال کالیفرنیا).
این اطلاعات مستقیماً اهمیت منطقه را برای گونه‌های تحت حفاظت فدرال تقویت کرد. داده‌ها همچنین گونه‌های پرتعدادی را آشکار کردند که قبلاً نادیده گرفته شده بودند، مانند پاشلک نوک‌دراز و کاکایی دم‌کوتاه. سرمایه‌گذاری مشترک ریوگراند که جنوب تگزاس و شمال مکزیک را پوشش می‌دهد، در تحلیل خود کشف کرد که ۲۸٪ از زیستگاه‌های مهم برای سه گونه در حال کاهش پرندگان علفزار — یعنی چرخ‌ریسک‌نمای چهل‌رنگ، گنجشک بایر و پیپیت اسپراگ — خارج از مرزهای مناطق حفاظت‌شده فعلی قرار دارد. این یافته مستقیماً فرصت‌های جدید حفاظتی را مشخص کرد. سرمایه‌گذاری مشترک ساحل خلیج مکزیک نیز با استفاده از داده‌های تمام‌فصلیeBird، نقشه‌های توزیع فصلی جمعیت اردک‌ها را تهیه کرد و بدین ترتیب شکاف اطلاعاتی ناشی از کاهش بودجه و پوشش سرشماری‌های هوایی را جبران نمود.
انباشت این حجم عظیم از داده‌های شهروندی، هم‌زمان واقعیتی نگران‌کننده را آشکار کرده است. گزارش «وضعیت پرندگان جهان» که در سپتامبر ۲۰۲۶ توسط BirdLife International منتشر شد، نشان می‌دهد که ۴۵٪ از جمعیت پرندگان مهاجر در حال کاهش است و از هر نُه گونه، یک گونه با خطر انقراض مواجه است. این گزارش که هر چهار سال یک‌بار منتشر می‌شود، برای نخستین بار تمام تمرکز خود را بر پرندگان مهاجر و مسیرهای مهاجرت آن‌ها معطوف کرده است. این گزارش یک نقطه عطف تلخ را ثبت کرده است: سلیم منقارنازک در سال ۲۰۲۵ رسماً منقرض اعلام شد. آخرین مشاهدۀ تأییدشده مربوط به فوریه ۱۹۹۵ در تالابی در مراکش بود. این «نخستین انقراض جهانی پرندگان در قارۀ اوراسیا و آفریقا در چندین قرن اخیر» است. اما گزارش نکتۀ امیدوارکننده‌ای نیز به همراه دارد: اقدامات حفاظتی مشترک چندکشوری برای کرکس مصری توانست روند کاهش جمعیت در بالکان را متوقف کند. استوارت باتچارت، دانشمند ارشد این گزارش، خاطرنشان می‌کند: «حفاظت مؤثر است و اقدامات هماهنگ می‌تواند از انقراض جلوگیری کند و به بهبود جمعیت‌ها کمک کند. راه‌حل‌ها از قبل وجود دارند؛ آن‌چه اکنون لازم است، اجرای آن‌ها در مقیاس مسیرهای مهاجرت است».
اهمیت علم شهروندی در ایران نیز بیش از پیش آشکار می‌شود. ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه، در تلاقی مسیر مهاجرت آفریقا-اوراسیا و مسیر مهاجرت آسیای مرکزی قرار دارد و تالاب‌ها و مناطق حفاظت‌شده آن ارزشی غیرقابل جایگزین برای پرندگان مهاجر دارند. به عنوان مثال، تالاب برم الوان در استان بوشهر که در سال ۲۰۲۲ به فهرست تالاب‌های بین‌المللی رامسر پیوست، برای ۱۷ گونه پرنده زیستگاه لانه‌سازی فراهم می‌کند و محل تولیدمثل حدود ۵۰۰۰ پرنده آبزی است، از جمله خروس‌کولی اجتماعی در خطر انقراض بحرانی و عقاب دشتی و شاهین در خطر انقراض. تالاب چغاخور نیز از بیش از ۴۷ گونه پرنده پشتیبانی می‌کند، از جمله اردک سرسفید در خطر انقراض و عقاب شاهی آسیب‌پذیر. ایران تاکنون ۲۲ تالاب بین‌المللی رامسر و ۱۰۵ منطقه مهم پرندگان را تعیین کرده است. با این حال، پایش مستمر این مناطق همچنان با چالش‌هایی روبه‌روست. پلتفرم‌های علم شهروندی امکان جبران این شکاف را فراهم می‌کنند — همان‌طور که eBird در منطقه والونی بلژیک نشان داد، داده‌های غیرساختاریافته شهروندی می‌توانند در مناطقی که پایش استاندارد محدود است، «راه‌حل‌های جایگزینی برای برآورد پویایی اشغال جمعیت» ارائه دهند.
بیش از ۲ میلیون نفری که در یک روز به آسمان نگاه می‌کنند و آواز پرندگان را ثبت می‌کنند، تنها در یک رویداد شرکت نمی‌کنند. آن‌ها سیل بی‌سابقه‌ای از داده را در اختیار دانشمندان قرار می‌دهند، مبنای عمل برای مدیران حفاظت فراهم می‌کنند و آخرین شواهد را از معجزه‌های مهاجرتی که در حال ناپدید شدن هستند، ثبت می‌نمایند. پژوهشگران دانشگاه کرنل می‌نویسند: «داده ممکن است راه‌حل همه چالش‌های حفاظتی نباشد، اما فقدان داده مدت‌ها بزرگ‌ترین مانع پیشرفت بوده است.» اکنون این مانع توسط میلیون‌ها جفت چشم معمولی به تدریج برداشته می‌شود. هر فهرست، یک قطعه از پازل است؛ و تصویر کامل، دربارۀ بقای چشمگیرترین پدیدۀ مهاجرت روی کرۀ زمین است.
پانویس
- Global Big Day: یک رویداد سالانۀ ۲۴ ساعته در حوزۀ علم شهروندی است که توسط آزمایشگاه پرنده‌شناسی دانشگاه کرنل سازمان‌دهی می‌شود. هدف آن ثبت حداکثر گونه‌های پرنده در سراسر جهان در یک روز مشخص است تا به درک علمی از جمعیت پرندگان و تلاش‌های حفاظتی کمک کند.
- Migratory Bird Joint Ventures یا «سرمایه‌گذاری‌های مشترک پرندگان مهاجر» (به اختصار JVs) یک مدل منحصربه‌فرد و بسیار موفق برای حفاظت از پرندگان و زیستگاه‌های آن‌ها در آمریکای شمالی است. این ساختار، یک مشارکت داوطلبانه و منطقه‌ای است که در آن سازمان‌های دولتی، غیردولتی، دانشگاهی، قبایل بومی، مالکان خصوصی و صنایع مختلف برای دستیابی به اهداف مشترک حفاظتی با یکدیگر همکاری می‌کنند. این مدل در سال ۱۹۸۶ و در پی فراخوان «برنامۀ مدیریت پرندگان آبزی آمریکای شمالی» شکل گرفت و امروزه به عنوان الگویی برای حفاظت مشارکتی در سراسر جهان شناخته می‌شود.