گیاهان دارویی؛ حلقههای حیاتی در زنجیرههای غذایی
تحریریۀ فصلنامۀ صنوبر/ ذخایر طبیعی گیاهان دارویی ایران، میراثی ارزشمند و سرمایهای بیبدیل برای نسلهای حاضر و آینده به شمار میآیند. این گنجینههای سبز، نهتنها نقش مهمی در سلامت انسانها ایفا میکنند، بلکه پیوندی ناگسستنی با تعادل بومسازگانها (اکوسیستمها)، حفاظت از خاک و تداوم چرخههای زیستی دارند. با این حال، شواهد فراوان حاکی از آن است که بهرهبرداری بیرویه و غیراصولی از این عرصههای طبیعی، تهدیدی جدی برای پایداری محیطزیست ایران محسوب شده و پیامدهای ناگواری را به همراه آورده است.
از مهمترین علل کاهش جمعیت گیاهان دارویی
یکی از ملموسترین آثار برداشتهای ناپایدار گیاهان دارویی، تخریب فیزیکی رویشگاههای طبیعی است. بسیاری از گیاهان دارویی دارای ریشههای سطحی یا سیستمهای ریشهای حساسی هستند که انسجام خاک را حفظ میکنند. زمانی که این گیاهان به صورت کنترلی و با روشهای صحیح برداشت شوند، آسیب چندانی به ساختار خاک وارد نمیآید. اما متأسفانه، روشهای رایج برداشت که اغلب با هدف حداکثر سود در کوتاهترین زمان انجام میشود، شامل کندن کامل گیاه از ریشه یا آسیب شدید به بخشهای زیرزمینی آن است. این عمل، خاک را در برابر عوامل فرساینده مانند باد و باران بیپناه کرده و منجر به شسته شدن لایههای حاصلخیز و کاهش توان رویش مجدد میشود. در درازمدت، این فرسایش، نهتنها عرصه را برای خود گیاهان دارویی نامساعد میکند، بلکه ظرفیت تولید کلی مرتع یا جنگل را نیز به شدت کاهش میدهد. در واقع، نابودی پوشش گیاهی بومی، چرخۀ معیوبی را ایجاد میکند که در نهایت به بیابانزایی و تشدید پدیدهی گرد و غبار منجر میگردد.
تهدید تنوع زیستی و انقراض گونهها
ایران با برخورداری از تنوع اقلیمی کمنظیر، میزبان هزاران گونۀ گیاهی است که شمار قابلتوجهی از آنها دارای خواص دارویی هستند. این گونهها تنها در نقش «دارو» خلاصه نمیشوند، بلکه حلقههای حیاتی در زنجیرههای غذایی و تعاملات پیچیدۀ بومسازگان به شمار میروند. برداشت بیرویه و بدون برنامهریزی، بدون در نظر گرفتن دورههای رشد و بازتولید گیاه، فشار مضاعفی بر جمعیت این گونهها وارد میآورد. زمانی که برداشت از حد توان طبیعی رویشگاه فراتر رود، نهتنها تراکم جمعیت گیاه کاهش مییابد، بلکه امکان تولید بذر و تداوم نسل نیز از بین میرود. در مورد گیاهانی که بخشهای خاصی مانند ریشه، پوست یا ساقههای آنها مورد بهرهبرداری قرار میگیرد، آسیب حتی میتواند مهلکتر باشد و به مرگ فرد گیاه بیانجامد. این روند، در نهایت، «ذخایر ژنتیکی» کشور را که حاصل میلیونها سال تکامل هستند، در معرض خطر نابودی قرار داده و ممکن است به انقراض گونههای بومی و اندمیک بیانجامد. از دست دادن هر گونه، یک شکاف غیرقابل جبران در شبکۀ حیات ایجاد میکند.
اختلال در چرخۀ آب و کاهش نزولات آسمانی
پوشش گیاهی، بهویژه در مناطق خشک و نیمهخشک ایران، نقشی اساسی در چرخۀ هیدرولوژیک ایفا میکند. گیاهان از طریق تعرق، رطوبت را به جو از بازمیگردانند و در تشکیل ابرها و تنظیم ریزاقلیم منطقه مؤثر هستند. کاهش شدید پوشش گیاهی در اثر برداشتهای مخرب، این تعادل ظریف را برهم میزند. از بین رفتن گیاهان، موجب کاهش رطوبت هوا و خاک شده و میتواند به کاهش بارشهای محلی و تشدید خشکسالیها بیانجامد. علاوه بر این، سطوح بدون پوشش، قابلیت نفوذپذیری خود را در برابر باران از دست داده و موجب افزایش رواناب و کاهش تغذیۀ آبهای زیرزمینی میشوند. بنابراین، تخریب عرصههای گیاهان دارویی، بهطور غیرمستقیم بحران آب را که از اصلیترین چالشهای محیط زیستی ایران است، تشدید میکند.
فشار بر معیشت جوامع محلی و ناپایداری اقتصادی
در نگاه اول، ممکن است به نظر برسد که برداشت گسترده از گیاهان دارویی میتواند منبع درآمدی برای جوامع محلی باشد. اما هنگامی که این برداشتها بر پایۀ اصول پایداری نباشد، در درازمدت نتیجهی معکوس خواهد داشت. بسیاری از بهرهبرداران، بهویژه آنهایی که به صورت غیررسمی و فاقد مجوز فعالیت میکنند، به دلیل فشار اقتصادی و نبود آگاهی لازم، تنها به منافع کوتاهمدت میاندیشند. این نگاه، منجر به تخریب همان سرمایهای میشود که اساس معیشت آنها را تشکیل میدهد. با کاهش ذخایر طبیعی، درآمد این جوامع نیز کاهش یافته و فقر شدیدتری گریبانگیر آنان میشود. از سوی دیگر، وابستگی اقتصاد محلی به یک منبع در حال نابودی، الگویی ناپایدار است که آیندۀ اقتصادی این مناطق را به مخاطره میاندازد. فقدان نظام بهرهبرداری صحیح که منافع بلندمدت جامعۀ محلی و حفظ عرصه را توأمان در نظر بگیرد، این چرخۀ معیوب را تقویت میکند.
مدیریت پایدار
برای جلوگیری از فاجعۀ محیطزیستی که برداشتهای ناپایدار گیاهان دارویی میتواند ایجاد کند، تغییر نگرش و اجرای راهکارهای عملی امری اجتنابناپذیر است:
- کشت در مناطق تحت مدیریت: یکی از اساسیترین راهها، انتقال کاشت گیاهان دارویی از عرصههای طبیعی به مزارع تحت مدیریت است. کشت و اهلی کردن گونههای پرتقاضا، هم فشار را از روی طبیعت برمیدارد و هم امکان کنترل کیفیت، افزایش مادهی مؤثر و مدیریت بهینهی آب و خاک را فراهم میکند.
- تدوین و اجرای ضوابط علمی برداشت: برای بهرهبرداری از عرصههای طبیعی، باید «طرحهای بهرهبرداری پایدار» مبتنی بر مطالعات اکولوژیک تدوین شود. این طرحها باید مشخص کنند که در هر منطقه چه میزان، در چه زمانی و با چه روشی میتوان برداشت کرد تا کمترین آسیب به رویشگاه وارد آید. آموزش روشهای صحیح برداشت (مانند برداشت بخشهای هوایی به جای ریشه) به بهرهبرداران نیز حیاتی است.
- توانمندسازی و مشارکت جوامع محلی: جوامع بومی که قرنها در کنار این منابع زندگی کردهاند، دارای دانش ارزشمندی هستند. باید با مشارکت دادن آنان در فرآیند مدیریت، حفاظت و بهرهبرداری، انگیزۀ لازم برای حفاظت از این سرمایهها را ایجاد کرد. دادن حق بهرهبرداری به تعاونیهای محلی و آموزش روشهای پایدار، میتواند تضمین کنندهی تداوم معیشت و حفظ عرصه باشد.
- تقویت نظارت و بازدارندگی: نظارت مؤثر بر عرصههای طبیعی برای جلوگیری از برداشتهای قاچاق و غیرمجاز ضروری است. این امر مستلزم تقویت نیروهای حفاظتی، استفاده از فناوریهای نوین مانند سنجش از دور و اعمال جرائم سنگین برای متخلفان است. بدون نظارت کارآمد، قوانین و دستورالعملها تأثیر چندانی نخواهند داشت.
- افزایش آگاهی عمومی: فرهنگسازی و آگاهیبخشی به جامعه دربارۀ ارزش واقعی گیاهان دارویی و پیامدهای ناگوار برداشتهای غیراصولی، میتواند تقاضا برای محصولات برداشتشده به روشهای مخرب را کاهش دهد. حمایت از تولیدات مزارع و محصوالت دارای مجوز، میتواند به ایجاد بازارهای مسئولیتپذیر کمک کند.
عرصههای طبیعی گیاهان دارویی ایران در آستانۀ یک بحران جدی قرار دارند. برداشتهای بیرویه و ناپایدار، نهتنها این ذخایر ژنتیکی را نابود میکند، بلکه خدمات حیاتی بومسازگانها مانند حفاظت از خاک، تنظیم چرخۀ آب و حفظ تنوع زیستی را به شدت تحت تأثیر قرار میدهد. ادامۀ این روند، تهدیدی برای امنیت غذایی، سلامت و معیشت پایدار جوامع محلی و تمامی شهروندان خواهد بود. نجات این گنجینههای ملی، نیازمند عزمی جدی، تغییر نگرش از بهرهبرداری صرف به حفاظت و بهرهوری هوشمند، و اجرای راهکارهای یکپارچهای است که در آن دولت، جوامع محلی، پژوهشگران و بخش خصوصی مسئولیت مشترک خود را برای حفظ این میراث سبز برای نسلهای آینده به انجام رسانند. آیندۀ محیطزیست ایران و بخش قابلتوجهی از اقتصاد مقاومتی در گرو مدیریت خردمندانۀ این منابع خدادادی است.
منابع: