پرندهنگری، از آغاز تا کنون و چشماندازها در ایران
به مناسبت روز ملی پرندهنگری
آلن پطروسیان، زهرا انوشه/ پرندهنگری (Birdwatching) و پرندهشناسی (Ornithology) از محبوبترین سرگرمیها و فعالیتهای علمی در جهان، تاریخچهای پرفرازونشیب دارد که از علاقۀ نخستین به شکار و جمعآوری پرندگان آغاز شده و تا حفاظت مدرن و علم شهروندی (Citizen Science) ادامه یافته است. این تحول، تنها تغییر در یک سرگرمی نبوده، بلکه نشاندهندۀ دگرگونی در نگرش بشر به طبیعت و جایگاه خود در آن است.
تاریخچۀ پرندهنگری در جهان
در اوایل تاریخ، پرندگان عمدتاً به عنوان منبع غذا، پر تزئینی و نمادهای قدرت مورد توجه بودند. فراعنۀ مصر برای شکار به مردابها میرفتند و مقبرههای خود را با مصنوعاتی از پَر پرندگان آذین میکردند. رؤسای اینکا باغوحشهای شخصی داشتند و اروپاییان دوران مدرن اولیه مانند «اوله وورم» (Ole Worm) و «فرانسیس ویلوگی (Francis Willughby) نمونههای طبیعی از جمله پرندگان را به صورت مجموعه جمعآوری میکردند. این عادت جمعآوری در قرون ۱۸ و ۱۹ فراگیرتر شد، زیرا شمار بیشتری از مردم از ثروت و فراغت لازم برای این کار برخوردار شدند. در آن دوران، تملک و انباشت، اغلب بازتابی از تمایلات ریشهدار برای کسب موقعیت اجتماعی بود.
در طول سدۀ ۱۷۰۰ میلادی، سفرهای آسانتر و اسلحههای بهتر باعث رونق کلکسیونداری شد. در آغاز سدۀ ۱۸۰۰، ساختن کلکسیونهایی از پوست و تخم پرندگان محبوبیت یافت. در آن زمان، روش استاندارد علم پرندهشناسی، داشتن یک نمونۀ فیزیکی برای بررسی، اندازهگیری و نگهداری بود. پرندگان شکار میشدند و پوست آنها به صورت «مطالعاتی» (Study Skin) آماده و در آزمایشگاهها نگهداری میشد. این رویکرد، اساس درک روابط بین گونهها از طریق مقایسۀ ویژگیهای ریختشناسی (Morphological) بود.
اما نقطه عطف مهم در گذر از جمعآوری به مشاهده، در ژوئن ۱۸۹۸ برای «ادموند سِلو» (Edmund Selous) رخ داد. این پرندهشناس که خود زمانی در زمرۀ «ارتش بزرگ قاتلان پرندگان» بود، هنگام مشاهدۀ یک جفت پرندۀ شبگرد اروپایی، مکاشفهای ناگهانی داشت. او که ساعتی را صرف تماشای استتار فوقالعادۀ پرنده کرده بود، دریافت که لذت ناشی از مشاهده و درک رفتار پرندگان، به مراتب بزرگتر از لذت شکار است. او در یادداشتهایش نوشت: «کشتن آنها برایم کاری وحشتناک و هولناک به نظر میرسد.» سلو همدلی با پرندگان را امری محترم شمرد و جهان را تغییر داد. تماشای پرندگان به تدریج جای عمل بهدور از احساسِ کشتن آنها را گرفت. این تغییر با ظهور دوربینهای دوچشمی باکیفیت در اوایل سدۀ ۱۹۰۰ تقویت شد که به تماشاگران امکان میداد پرندگان را از دور و بدون مزاحمت ببینند.
همزمان با افزایش علاقه به تماشای پرندگان، دیدگاهی که توسط پرندهشناسی به نام «مکس نیکلسون» (Max Nicholson) تبلیغ میشد، غالب آمد. نیکلسون معتقد بود پرندهنگری باید مفید باشد و از پرندهنگرها میخواست انرژی خود را به سمت درک رفتار پرندگان و به ویژه پایش جمعیتهای آنان سوق دهند. بدین ترتیب، «پایش جمعیت پرندگان» (Bird Population Monitoring) آغاز شد.
موج انگیزشی دوم برای محبوبیت پرندهنگری، در سال ۱۹۴۰ و همزمان با جنگ جهانی دوم، با کتاب «تماشای پرندگان» (Bird Watching) اثر «جیمز فیشر» (James Fisher) به وجود آمد. این کتاب که در نهایت بیش از یک میلیون نسخه فروش داشت، بر تنوع افرادی که به این سرگرمی میپرداختند، تأکید کرد. برای بسیاری از نظامیان، تماشای پرندگان موجب آرامش خاطر و پرت شدن حواس در خلال فواصل طولانی و خستهکنندۀ بین نبردها بود. یکی از این افراد، «جان باکستون» (John Buxton) بود که در اردوگاه اسرای جنگی، همبندهایش را به مشاهده و ثبت رفتار پرندگان تشویق میکرد. باکستون با کمک «اروین اشتْرِزِمان» (Erwin Stresemann) -پرندهشناس برجستۀ آلمان – که برایش کتاب و حلقههای شناسایی فرستاد، توانست یادداشتهای جمعآوریشده را به یک رسالۀ علمی دربارۀ «دمسرخ معمولی» (Common Redstart) تبدیل کند که در سال ۱۹۵۰ منتشر شد.
پس از جنگ، علاقه به پرندگان از یک ویژگی عجیب و غریب نسبتاً نادر به یک سرگرمی عمومی تبدیل شد. با این تحول، دو شاخۀ متمایز ظهور کردند: «بررسیهای علمی» در مقابل «فهرستنگاری» یا تهیۀ فهرستی از پرندگانِ مشاهدهشده. این شکاف اجتنابناپذیر بود، چرا که با افزایش علاقهمندان، غیرمنطقی بود که انتظار برود همۀ آنان درگیر کاری «مفید» شوند. این موضوع موجب مجادلههایی شد. برای مثال، «کشیش پیتر هارتلی» (Peter Hartley) در سال ۱۹۵۴ پرندهنگری غیرعلمی را «نوعی تنبلی، بیکفایتی و سهلانگاری» خواند. در مقابل، «دنیس سامرز-اسمیت» (Dennis Summers-Smith)- که بعدها به متخصص برجستۀ گنجشکسانان در بریتانیا تبدیل شد – استدلال کرد که پرندهنگری «بیشتر از رفتن به یک کنسرت بدون داشتن پارتیتورِ نت، سهلانگارانه نیست».
از نظر اجتماعی نیز پرندهنگری دستخوش تحول شد. در سدههای ۱۸۰۰ و اوایل ۱۹۰۰ میلادی، این فعالیت عمدتاً در انحصار ثروتمندان بود. حتی در دهۀ ۱۹۵۰ نیز تحت سلطۀ مردان سفیدپوست طبقۀ بالا بود. اما تا دهههای ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰، پرندهنگرها بیشتر از طبقۀ کارگر و متوسط برمیخاستند. به تدریج، پرندهنگری شکلی اخلاقیتر و ظریفتر به خود گرفت. روزهای پنهان شدن در بوتهها سپری شد و جای خود را به پناهگاههای راحت و پیادهروهای چوبی داد. از دهۀ ۱۹۶۰ به بعد، گسترش آموزش عالی به حضور تعداد بیشتری از زنان در زیستشناسی و پرندهشناسی حرفهای انجامید.
در قرن بیست و یکم، پرندهنگری دستخوش یک انقلاب دیجیتال شده است. فناوری نقشی محوری در غنیتر کردن تجربۀ پرندهنگرها ایفا میکند. عکاسی دیجیتال، جیپیاس (GPS) و اپلیکیشنهای موبایل، روش مشاهده، ثبت و به اشتراکگذاری مشاهدات را متحول کردهاند. دوربینهای دیجیتال و گوشیهای هوشمند به ابزارهایی ضروری تبدیل شدهاند که شناسایی گونهها و مستندسازی مشاهدههای نادر را آسانتر میکنند.
توسعۀ پلتفرم علمی-مشارکتی آنلاین «eBird» یک پروژۀ علم شهروندی که توسط آزمایشگاه پرندهشناسی کرنل (Cornell Lab of Ornithology) واقع در ایالات متحده امریکا راهاندازی شده – انقلابی در این حوزه ایجاد کرده است. این پلتفرم به پرندهنگرها امکان میدهد مشاهدات خود را به صورت زنده ثبت و ارسال کنند و یک پایگاه دادۀ جهانی ایجاد نمایند. اپلیکیشنهایی مانند «مرلین برد آیدی» (Merlin Bird ID) و «پرندگان سیبلی» (Sibley Birds) با استفاده از هوش مصنوعی و کتابخانههای عظیم صدا و تصویر، شناسایی پرندگان را برای همگان میسر ساختهاند.
با این حال، طنز تلخی در دل این داستان نهفته است: در حالی که شمار علاقهمندان به پرندگان به دهها میلیون نفر در سراسر جهان رسیده، تعداد بسیاری از گونههای پرندگان به دلیل تخریب زیستگاه (Habitat Destruction)، بهرهبرداری بیرویه و تغییرات آبوهوایی به طور پیوسته در حال کاهش است. بنابراین، هر روز افراد بیشتری در جستوجوی پرندگان کمشمارتری هستند.
خبر خوب این است که همین جامعۀ بزرگ و پیوستۀ پرندهنگرها، همراه با فناوریهای پیشرفته، به مهمترین متحدان حفاظت از پرندگان تبدیل شدهاند. دادههای جمعآوری شده توسط آنان، سوخت علمی را برای درک روند جمعیتها، شناسایی تهدیدات و طراحی راهبردهای حفاظتی فراهم میکند. پرندهنگری امروز دیگر فقط یک سرگرمی نیست؛ بلکه شبکهای جهانی از چشمان و گوشهایی است که در خدمت درک و حفاظت از گنجینههای پرنده جهان ایستادهاند.
تاریخچۀ پرندهنگری در ایران
پرندهنگری در ایران، اگرچه به عنوان یک فعالیت منسجم و عمومی سابقهای نسبتاً کوتاه دارد، اما ریشه در سنتهای دیرین طبیعتگرایی، شعر و ادبیات و فرهنگ زیست هماهنگ با طبیعت در این سرزمین دارد. از شکارگاههای سلطنتی و توصیف پرندگان در اشعار کلاسیک تا شکلگیری انجمنهای مدرن و پایشهای علمی، مسیر پرندهنگری در ایران، روایت گذار از نگاه مصرفگرایانه به حفاظتمحور است.
توجه به پرندگان در فرهنگ ایران پیشینهای چندهزارساله دارد. در ادبیات فارسی، پرندگان نه تنها به عنوان مظاهر زیبایی، بلکه اغلب به عنوان نمادهای عرفانی و اخلاقی ظاهر میشوند. کتاب «منطقالطیر» عطار نیشابوری، که در سدۀ ششم هجری نوشته شده است، اوج این نگاه نمادین و عمیق به پرندگان است که در آن مرغان بهدنبال «سیمرغ» (نماد حقیقت مطلق) راهی سفر روحانی میشوند. در هنرهای سنتی ایرانی، از مینیاتور تا فرش و کاشیکاری، نقش پرندگانی مانند بلبل، طاووس و کبک به کرات دیده میشود که نشاندهندۀ جایگاه رفیع آنها در زیباییشناسی و فرهنگ ایرانی است.
با این حال، رویکرد علمیتر به پرندهشناسی در ایران به طور جدی از اواسط دورۀ قاجار و با سفر اروپاییان به ایران آغاز شد. طبیعتشناسان و مأموران سیاسی اروپایی مانند «ویلیام تی. بلانفورد» (William T. Blanford) در سفرهای اکتشافی خود به فلات ایران، شروع به جمعآوری و توصیف علمی گونههای پرندگان کردند. این نمونههای جمعآوری شده، پایههای اولیۀ دانش مدرن پرندهشناسی ایران را تشکیل دادند.
اما شکلگیری پرندهنگری به معنای مدرن و سازمانیافتۀ آن در ایران به دهۀ ۱۳۴۰ خورشیدی بازمیگردد. در این دوره، با تأسیس «کانون شکار ایران» در سال ۱۳۴۶ (که بعدها به «سازمان حفاظت محیطزیست» تغییر نام و ارتقا یافت)، نگاه حفاظتی به حیاتوحش، از جمله پرندگان، تقویت شد. این نهاد با تعیین مناطق حفاظتشده و ایجاد قوانین شکار، بستری برای توجه جدیتر به حیات وحش فراهم کرد.
همچنین، در این دوره بود که اولین گروههای غیررسمی از طبیعتدوستان و دانشجویان زیستشناسی، اقدام به مشاهده و ثبت پرندگان در مناطق مختلف مانند تالابهای شمال ایران کردند. اگرچه این فعالیتها محدود به حلقههای کوچک و نخبه بود، اما سنگ بنای پرندهنگری نوین در ایران محسوب میشود. تهیۀ «فهرست پرندگان ایران» در این سالها گامی مهم در راستای شناسایی و طبقهبندی علمی پرندگان کشور بود.
پس از یک وقفۀ نسبی در سالهای اولیه پس از انقلاب و جنگ تحمیلی، دهۀ ۱۳۸۰ شاهد یک رنسانس و جهش در فعالیتهای پرندهنگری در ایران بود. عامل اصلی این تحول، گسترش دسترسی به اینترنت و ظهور وبلاگها و تالارهای گفتگوی آنلاین بود. پرندهنگرهای جوان و پراشتیاق از سراسر کشور توانستند برای اولین بار به صورت گسترده با یکدیگر ارتباط برقرار کنند، تجربیات و عکسهای خود را به اشتراک بگذارند و دانش جمعی خود را ارتقا دهند.
در این دوره، راهنماهای میدانی مهمی به زبان فارسی تألیف و منتشر شدند که دیدن و شناسایی پرندگان را برای علاقهمندان ایرانی بسیار آسانتر کرد. شکلگیری باشگاهها و گروههای مستقل پرندهنگری نیز، موتور محرکۀ گسترش این فعالیت در دو دهۀ اخیر بوده است که با سازماندهی تورهای گروهی، برگزاری کارگاههای آموزشی و تولید محتوای تخصصی، به کانونهایی برای گردهمایی پرندهنگرهای ایرانی تبدیل شده است.
همچنین، برخی سازمانهای مردمنهاد تخصصیتری پا را فراتر گذاشته و علاوه بر ترویج پرندهنگری، به طور جدی بر روی جنبههای حفاظتی و پژوهشی تمرکز کردهاند. این انجمنها با اجرای برنامههای «پایش مشارکتی پرندگان» و «سرشماری زمستانۀ پرندگان آبزی و کنارآبزی»، پرندهنگرهای داوطلب را به چرخۀ تولید دادههای علمی برای حفاظت از پرندگان و تالابهای ایران وارد کردهاند. این اقدامات، مصداق بارز «علم شهروندی» در ایران است.
تأثیر پرندهنگری بر اقتصاد گردشگری و چالشها
پرندهنگری امروزه به عنوان یکی از ارکان اصلی گردشگری طبیعتگردی و اقتصاد حفاظت در جهان شناخته میشود. این فعالیت که زمانی تنها یک سرگرمی شخصی محسوب میشد، اکنون به صنعتی تبدیل شده که درآمدزایی مستقیم و غیرمستقیم چشمگیری برای جوامع محلی و کشورها به ارمغان میآورد. پرندهنگرها که اغلب از گروههای با سطح تحصیلات و درآمد متوسط به بالا هستند، برای مشاهدۀ گونههای خاص حاضرند مسافتهای طولانی را سفر کرده و هزینههای قابلتوجهی را برای اقامت، حمل و نقل، راهنما و تجهیزات بپردازند. این مسافرتها موجب رونق کسبوکارهای محلی در مناطق دورافتاده و حاشیهای نزدیک به پناهگاههای حیاتوحش و تالابها میشود.
از منظر اقتصاد حفاظت، پرندهنگری ارزش اقتصادی مستقیمی برای حفاظت از زیستگاهها ایجاد میکند. هنگامی که یک منطقه به دلیل حضور پرندگان نادر یا متنوع به مقصدی برای پرندهنگرها تبدیل میشود، جوامع محلی درمییابند که حفاظت از آن پرندگان و زیستگاهشان، منبع درآمد پایداری است که بسیار سودآورتر از فعالیتهای مخرب مانند شکار غیرقانونی، تبدیل اراضی یا چرای بیرویه است. این «ارزشگذاری اقتصادی مبتنی بر حفاظت»، انگیزهای قدرتمند برای جوامع ایجاد میکند تا خود به نگهبانان فعال طبیعت تبدیل شوند.
توسعۀ گردشگری پرندهنگری مستلزم ایجاد زیرساختهایی است که خود محرک اقتصادی است. احداث اقامتگاههای بومگردی، مراکز اطلاعرسانی، برجهای مشاهدۀ پرندگان و مسیرهای طبیعتگردی، نه تنها تجربۀ بهتری برای بازدیدکنندگان فراهم میکند، بلکه فرصتهای شغلی جدیدی را برای راهنماهای محلی، آشپزها، رانندگان و صنعتگران ایجاد مینماید. این نوع گردشگری، معمولاً کمآسیب و پایدار است و فشار چندانی بر منابع طبیعی وارد نمیسازد.
در سطح کلان، گردشگری پرندهنگری به تنوعبخشی اقتصاد ملی کمک میکند. بسیاری از کشورها با تبلیغات هدفمند و ایجاد تورهای تخصصی، خود را به عنوان مقاصدی بینالمللی برای پرندهنگرها معرفی میکنند. این امر موجب جذب ارز خارجی و ایجاد تصویری مثبت از کشور به عنوان مقصدی مسئولیتپذیر در قبال محیطزیست میشود. سرمایهگذاری در این بخش، بازدهی بلندمدتی دارد که هم برای اقتصاد و هم برای محیطزیست سودمند است.
پرندهنگری با تقویت «علم شهروندی» نیز به اقتصاد حفاظت کمک شایانی میکند. دادههای جمعآوری شده توسط هزاران پرندهنگر داوطلب، به تصمیمگیران کمک میکند تا مناطق با اولویت حفاظتی را شناسایی کرده و منابع مالی محدود را به صورت کارآمدتری به سمت پروژههای حفاظتی ضروری هدایت کنند. این مشارکت گسترده، هزینههای پایش و تحقیقات را به طور چشمگیری کاهش داده و اثربخشی سرمایهگذاری در حفاظت را افزایش میدهد. بنابراین، پرندهنگری حلقهای حیاتی است که اقتصاد، جامعه و حفاظت از طبیعت را به هم پیوند میزند.
پرندهنگری در ایران امروز با وجود رشد کمّی و کیفی قابلتوجه، با چالشهای بزرگی نیز روبهرو است. بحران خشکی تالابها، تخریب زیستگاهها، شکار غیرقانونی و آلودگیهای محیطزیستی، جمعیت بسیاری از گونههای پرندگان در ایران را تحت فشار شدید قرار داده است. بنابراین، جامعۀ پرندهنگری ایران به تدریج در حال گذار از یک سرگرمی صرف به یک جنبش حفاظتی است. پرندهنگرهای ایرانی امروز نه تنها به دنبال ثبت «فهرست» شخصی خود هستند، بلکه چشم و گوشهای بیداری در طبیعت هستند که دادههای ارزشمندی برای مستندسازی این تغییرات و تلاش برای متوقف کردن آنها جمعآوری میکنند.
با گسترش استفاده از پلتفرمهای جهانی مانند «eBird» و شبکههای اجتماعی تخصصی، پرندهنگرهای ایرانی بیش از گذشته با جامعۀ جهانی در ارتباط هستند و نقش خود را در حفاظت از میراث طبیعی مشترک جهان ایفا میکنند. آیندۀ پرندهنگری در ایران، آیندهای است که در آن لذت بردن از زیبایی پرندگان، به طور جداییناپذیری با مسئولیت حفاظت از آنها گره خورده است.
وضعیت پرندهنگری در جهان و ایران
سامانۀ جهانی ثبت پرندگان ایبرد (eBird) در حال حاضر یکی از معتبرترین مراجع برای آمارهای مرتبط با جمعیت و مهاجرت پرندگان و همچنین فعالان این حوزه و بهخصوص پرندهنگرها میباشد. در این ردهبندی به چهار گروه کشورهای برتر در حوزۀ پرندهنگری، پرندهنگرهای برتر جهان، استانهای برتر ایران در پرندهنگری و پرندهنگرهای برتر ایران در سالی که گذشت پرداخته شده است.
کشور امریکا با ۷,۷۰۰,۰۰۰ پرندهنگری انجامشده (ثبت چکلیست)، کشور کلمبیا با ثبت ۱۸۱۲ گونه پرنده، اریک جانسون از امریکا با ۱۵,۵۲۵ پرندهنگری انجام شده (ثبت چکلیست)، استفان لورنز از امریکا با ثبت ۳۴۶۲ گونه پرنده، استان تهران با ۲۰۸۹ پرندهنگری انجامشده (ثبت چکلیست)، استان خوزستان با ثبت ۳۲۳ گونه پرنده، پانتهآ گلزاری از گیلان/تالاب انزلی با ۴۵۱ پرندهنگری انجامشده (ثبت چکلیست) و محمد فلاح از تهران با ثبت ۳۶۵ گونه پرنده جایگاه اول این ردهبندی را تشکیل میدهند که جداول آن در ادامه ارائه شده است.
ردهبندی پرندهنگری و پرندهنگرها در ایران و جهان
بازه زمانی سال نو میلادی ۲۰۲۵ (۱۴۰۳/۱۲/۱۰) الی روز ملی پرندهنگری ۱۴۰۴ (۱۴۰۴/۹/۳)
ردهبندی جهانی پرندهنگرها در تعداد پرندهنگری انجامشده (چکلیست ثبتشده در سامانۀ جهانی ثبت پرندگان ایبرد)
ردهبندی جهانی پرندهنگرها در تعداد گونۀ پرندگان ثبتشده (در سامانۀ جهانی ایبرد)
ردهبندی استانهای ایران در تعداد پرندهنگری انجامشده (چکلیست ثبتشده در سامانۀ جهانی ثبت پرندگان ایبرد)
ردهبندی استانهای ایران در تعداد گونۀ پرندگان ثبتشده (در سامانۀ جهانی ثبت پرندگان ایبرد)
- ردهبندی پرندهنگرهای ایران در تعداد پرندهنگری ثبتشده (در سامانه جهانی ثبت پرندگان ایبرد)
ردهبندی پرندهنگرهای ایران در تعداد گونههای پرندگان ثبتشده (در سامانۀ جهانی ثبت پرندگان ایبرد)
- منابع
- Birkhead, Tim. (2022). The Birds and Us: A 12,000-Year History from Cave Art to Conservation. Princeton University Press.
- Smithsonian Magazine. How Bird Collecting Evolved into Bird Watching. Retrieved from: https://www.smithsonianmag.com/history/how-bird-collecting-evolved-into-bird-watching-180980506/
- Manakin Expeditions. History of Birdwatching. Retrieved from: https://manakinexpeditions.com/history-of-birdwatching
- eBrid.com
- پایگاه تخصصی طبیعت ایران (tabiat.ir). تاریخچۀ پرندهنگری در ایران.
- باشگاه پرندهنگری ایرانیان (com). تاریخچۀ پرندهنگری در ایران.
- انجمن حفاظت پرندگان آوای بوم (com). تاریخچۀ پرندهنگری.