در روز جهانی بدون خودرو به جای قربانی، سازنده باشیم

گردآوری و ترجمه: تحریریۀ فصلنامۀ صنوبر

معمولاً در روز جهانی بدون خودرو به پیامدهای مختلف استفاده از خودروها پرداخته می‌شود، به ترویج ورزش، کاهش سطح آلودگی صوتی شهرها و به آثاری که استفاده از خودرو یا عدم استفاده از آن می‌تواند بر محیط‌زیست و گرمایش جهانی، سلامت جسم و روان جامعه و غیره بگذارد. اما کمتر به این فکر شده که تحقق یک آرمان، نیاز به فراهم‌آوری زمینه‌ها دارد. بنابراین، یک بار هم می‌توان این گونه فکر کرد که روز جهانی بدون خودرو صرفاً دربارۀ «عدم استفاده از خودرو» نیست؛ بلکه دربارۀ «ایجاد تحول در طراحی و چگونگی تخصیص فضاهای شهری» است. این روز در حقیقت یک آزمایش عملی است برای دیدن این‌که شهرها در نبود خودروها چگونه می‌توانند باشند.

اگر این روز را صرفاً به عنوان یک عمل نمادین در نظر بگیریم، تأثیر آن محدود و زودگذر خواهد بود. اما اگر آن را به عنوان یک «آزمایش شهری گسترده» و یک «لابراتوار زندۀ طراحی» ببینیم، ارزش و تأثیر آن به طور تصاعدی افزایش می‌یابد. این روز فرصتی بی‌نظیر است برای گردآوری داده، آزمودن طرح‌ها و اثبات این امر که بازطراحی فضاهای شهری نه یک آرمان‌گرایی، بلکه یک ضرورت عملی است.

آزمایش عملی: شهر به عنوان یک پروتوتایپ^۱

وقتی خودروها از خیابان‌ها حذف می‌شوند، یک خلأ فضایی به وجود می‌آید. این خلأ، یک بوم سفید برای طراحان، برنامه‌ریزان و خود شهروندان است تا به این پرسش‌ها پاسخ دهند:

• این فضای آزاد شده را چگونه می‌توان بین سایر کاربران عادلانه توزیع کرد؟
• چگونه می‌توان ایمنی، آسایش و کارایی را برای عابران پیاده، دوچرخه‌سواران و کاربران حمل‌ونقل عمومی به طور همزمان تأمین کرد؟
• این فضا چگونه می‌تواند به حیات اجتماعی و اقتصادی محله کمک کند؟

یک مثال ملموس، مفهوم «فضاهای اشتراکی» است. هنگامی که خودروها حذف می‌شوند، چالش اصلی مدیریت تعامل بین عابران و دوچرخه‌سواران (Mantuano, Bernardi, & Rupi, 2021) خواهد بود. روش‌های سنتی ارزیابی کیفیت خدمات که برای خیابان‌های ماشین‌محور طراحی شده‌اند، در این فضاهای جدید ناکارآمد هستند. روز بدون خودرو، فرصتی برای توسعه و آزمودن معیارهای جدیدی است که «احساس امنیت عابر پیاده»، «آسایش» و «لذت از فضا» را اندازه می‌گیرند، نه صرفاً تعداد وسایل نقلیۀ عبوری را.

این روز به ما اجازه می‌دهد تا طرح‌هایی مانند «تقاطع‌های پیاده‌مدار»، «خیابان‌های بازی» (Play Streets)، «فضاهای عمومی کوچک موقتی^۲»(Pop-up Parklets)  را با هزینه‌ای بسیار پایین آزمایش کنیم. شهروندان می‌توانند مستقیماً در ارزیابی این طرح‌ها مشارکت کنند و بازخورد بدهند. داده‌های جمع‌آوری شده در این روز _از شمارش تردد و نظرسنجی‌های رضایت تا مطالعات ویدئویی رفتارهای اجتماعی_ می‌تواند به عنوان شاهدی قوی برای سیاستگذاران باشد تا این تغییرات را دائمی کنند (Gehl, 2010).

تغییر گفتمان از قربانی به سازنده

گفتمان رایج، شهروندان را در مقام قربانیان منفعل آلودگی و ترافیک قرار می‌دهد. اما رویکرد آزمایشگری، شهروندان را به «شرکای فعال در ساخت شهر» تبدیل می‌کند. هنگامی که از مردم خواسته شود در یک نظرسنجی دربارۀ کیفیت فضای جدید مشارکت کنند یا این‌که مبلمان شهری موقت را خودشان جابه‌جا کنند تا فضایی مطابق میل‌شان بسازند، احساس مالکیت و تعلق آن‌ها به شهر افزایش می‌یابد.

این مشارکت، یک فرآیند آموزشی دوسویه نیز هست. شهروندان درمی‌یابند که طراحی شهری چقدر می‌تواند بر رفتار و حال‌وهوای آنان تأثیر بگذارد _مثلاً چگونه نیمکت‌های چیدمان‌شده به شیوه‌ای خاص، تعاملات اجتماعی را در مردم تشویق می‌کند. از طرف دیگر، طراحان نیز از خرد جمعی و نیازهای واقعی مردم آگاه می‌شوند. این فرآیند، دقیقاً همان چیزی است که یان گِل، شهرساز برجستۀ دانمارکی، آن را «زندگی بین ساختمان‌ها می‌نامد و معتقد است کیفیت این زندگی است که به شهر ارزش می‌دهد (Gehl, 2011).

این تغییر نگرش، ریشه در چندین پارادایم قوی برنامه‌ریزی و طراحی شهری دارد:

1. شهرسازی موقت (Tactical Urbanism) : این رویکرد بر ایجاد تغییرات سریع، کم‌هزینه و قابل آزمایش تأکید دارد تا حمایت عمومی و سیاسی برای تغییرات دائمی ایجاد کند. روز بدون خودرو، می‌تواند نمونۀ آرمانی یک پروژۀ شهرسازی موقت در مقیاس کلان باشد (Lydon & Garcia, 2015). پروژه‌هایی مانند ساخت مسیرهای دوچرخه‌سواری موقت با رنگ یا گلدان، در این روز به راحتی قابل اجرا هستند.
2. عدالت فضایی (Spatial Justice): تخصیص فضا در شهرها همواره یک امر سیاسی بوده است. فضای عمومی از گذشته به‌طور نامتناسبی به خودروها اختصاص یافته است. روز بدون خودرو، به مثابه یک اقدام نمادین، به بازتوزیع عادلانۀ این منبع محدود _یعنی فضا_ میان همۀ شهروندان کمک می‌کند. این ایده به شدت از نظریات اندیشمندانی چون هانری لوفِور در موردRight to the City  است که بر حق هر شهروند برای دخل و تصرف در فضای شهری تأکید می‌کند (Lefebvre, 1996).
3. اقتصاد شهری (Urban Economics): این باور قدیمی که حذف خودروها و خیابان‌ها به اقتصاد محلی آسیب می‌زند، بارها توسط مطالعات مختلف رد شده است. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که پیاده‌راه‌سازی و آرام‌سازی ترافیک می‌تواند با افزایش تعداد عابران پیاده، به رونق کسب‌وکارهای محلی و افزایش ارزش ملک منجر شود (Jacobs, 1961). روز بدون خودرو می‌تواند یک آزمون برای مغازه‌داران محلی باشد تا ببینند چگونه فضای انسان‌محور می‌تواند بر رونق کسب‌وکار آنان نیز تأثیر مثبت بگذارد.

از آزمایش تا تحول

بنابراین، روز جهانی بدون خودرو نباید یک پایان باشد، بلکه باید یک آغاز باشد. آغاز یک گفت‌وگوی عمومی دربارۀ آیندۀ فضاهای شهری، آغاز جمع‌آوری داده برای طراحی آگاهانه‌تر و آغاز تغییر نگرش از شهروند-منفعل به شهروند-سازنده.

ارزش واقعی این روز، نه در کاهش موقت آلاینده‌ها، که در «ایجاد یک حافظۀ جمعی از امکان‌پذیری یک شهر متفاوت» نهفته است. وقتی هزاران نفر تجربۀ گشت‌وگذار در خیابانی امن و پرجنب‌وجوش را _که تا دیروز شاهد ازدحام ماشین‌ها بود_ در حافظۀ خود ثبت کنند، دیگر پذیرش وضع موجود برایشان دشوار خواهد بود. این حافظۀ تجسم‌یافته به  قدرتمندترین نیرو برای مطالبه‌گری و تحول شهری تبدیل می‌شود. روز بدون خودرو، در این خوانش، تنها یک رویداد محیط‌زیستی نیست؛ یک کنش سیاسی و زیباشناختی برای بازپس‌گیری حق شهروندی برای فضا و تجربه است.

پانویس

1. پروتوتایپ (Prototype)یک نمونۀ اولیه، ساده و قابل آزمایش از یک ایده، محصول یا خدمات است که برای آزمایش، یادگیری و بهبود قبل از سرمایه‌گذاری کامل روی نسخۀ نهایی ساخته می‌شود.
2. فضای عمومی کوچک و موقتی که معمولاً با جایگزین کردن چند جای پارک خودرو در کنار خیابان ایجاد می‌شود. این فضا با نیمکت، گلدان، چمن مصنوعی و سایه‌بان تجهیز می‌شود تا یک مکان استراحت، گفت‌وگو و لذت بردن از فضای شهر برای عابران پیاده فراهم کند.

منابع

1. Gehl, J. (2010). Cities for People. Island
2. Gehl, J. (2011). Life Between Buildings: Using Public Space. Island Press.
3. Jacobs, J. (1961). The Death and Life of Great American Cities. Random House.
4. Lefebvre, H. (1996). Writings on Cities. (E. Kofman & E. Lebas, Trans.). Blackwell Publishing.
5. Lydon, M., & Garcia, A. (2015). Tactical Urbanism: Short-term Action for Long-term Change. Island Press.
6. Mantuano, A., Bernardi, S., & Rupi, F. (2021). Pedestrians–Cyclists Shared Spaces: Level of Service Comparison of Methodologies and Critical Discussion. Sustainability, ۱۳(۷), ۳۶۹۷.