نیمۀ تاریک مد
زهرا انوشه/ مد سریع یا فستفشن۱ بخشی از صنعت پوشاک است که بر قیمتهای ارزان و نوآوریهای مداوم متمرکز است. تمام جهان پر از فروشگاهها و لباسهای این صنعت است و بنابراین، جای تعجب نیست که مد سریع یکی از بزرگترین صنایع جهان است. دلیل محبوبیت آن بسیار روشن است – این یکی از مقرونبهصرفهترین و آسانترین راهها برای خرید لباسهای شیک است، و عادات مصرفی غرب بر اساس این نوع خرید بیحساب و کتاب و «مصرف تفریحی» است. بزرگترین زنجیرههای مد، مانند H&M و ZARA، تقریباً در بازارهای هر کشوری دیده میشوند و با قیمتهای ارزان خود، مصرفکنندگان را ترغیب میکنند که هر زمان از کنارشان رد میشوند چیزی جدید بخرند. مقدار قابلتوجه و رو به رشد فروشگاههای آنلاین مد سریع، مصرف آن را حتی آسانتر کرده است، چون مصرفکنندگان میتوانند مستقیماً از خانه خرید کنند.
کسب و کار مد سریع بسیار سودآور بوده و در چند دهۀ اخیر رشد چشمگیری داشته است و علت آن علاوه بر قیمت، مزیت رقابتی آن از نظر فرآیند تولید سریع است. این صنعت افراد بسیاری را در سراسر جهان به کار میگیرد با این وجود، قیمتهای پایین و تولید سریع و انبوه نشانۀ آن است که یک جای کار میلنگد. مشکلات زیادی در رابطه با این کسبوکار وجود دارد که اجتماعی و محیطزیستی هستند. وقتی قیمت یک پیراهن پس از دوخت دستی در قارهای دیگر و طی کردن زنجیرۀ طولانی تدارکات، تنها چند یورو باشد، به ین معنی است که اشخاص و بخش دیگری _در واقع کارگران صنعت پوشاک و همچنین محیطزیست_ مابهتفاوت این هزینه را متحمل میشود.
پشت صحنۀ تولید لباسهای ارزانقیمت، داستان تلخ استثمار نیروی کار، به ویژه زنان و کودکان، در جریان است. برای حفظ قیمتهای پایین و سرعت تولید بالا، برندهای بزرگ فستفشن تولید خود را به کشورهای در حال توسعه با قوانین کار ضعیف و دستمزدهای ناچیز برونسپاری میکنند. میلیونها کارگر در کشورهایی مانند بنگلادش، ویتنام، کامبوج و اندونزی در شرایطی غیرانسانی و با دستمزدهایی بسیار پایینتر از خط فقر کار میکنند تا تقاضای بیپایان جهانی را پاسخگو باشند.
فاجعۀ ساختمان راناپلازا در بنگلادش در سال ۲۰۱۳، که منجر به کشته شدن ۱۱۳۴ کارگر و زخمی شدن بیش از ۲۵۰۰ نفر شد، تنها نوک کوه یخ از شرایط اسفبار کار در این صنعت بود. این حادثه جهانیان را با واقعیت کارگاههای غیراستاندارد و پرخطری که هزاران کارگر در آن مشغول به کار هستند، آشنا کرد. با وجود این فاجعه، شرایط به طور اساسی بهبود نیافته است. بسیاری از کارگران، غالباً زنان جوان، در محیطهایی ناامن، بدون دسترسی به آب آشامیدنی تمیز یا امکانات بهداشتی اولیه، ساعتهای طولانی و بدون حق اضافی کار میکنند. دستمزد آنها آنقدر ناچیز است که حتی برای تأمین ابتداییترین نیازهای زندگی خود و خانوادهشان کافی نیست. گزارشها نشان میدهد حداقل دستمزد قانونی در بنگلادش تنها حدود ۲۵% از میزان درآمدی است که یک خانواده برای تأمین هزینههای اولیۀ زندگی به آن نیاز دارد (Clean Clothes Campaign, 2021).
این شرایط منجر به ایجاد «چرخۀ فقر» میشود. کارگران، اغلب به دلیل بدهی و عدم وجود گزینۀ شغلی دیگر، مجبور به تحمل این شرایط هستند. کودکان نیز قربانیان این سیستم هستند؛ یا به واسطۀ مستقیم به کارگرفته شدن در کارخانهها یا به دلیل اینکه والدین آنها زمان و منابع کافی برای مراقبت و آموزش آنها ندارند. این امر حق تحصیل و داشتن یک دوران کودکی امن را از آنان سلب کرده و نسلهای آینده را نیز در دام فقر گرفتار میکند. بنابراین، مابه تفاوت قیمت پایین یک لباس فستفشن در واقع توسط کسانی پرداخت میشود که از ابتداییترین حقوق انسانی خود محروم شدهاند.
همچنین این صنعت بخش بزرگی از منابع زمین را مصرف میکند، زباله تولید میکند و برای ارائه قیمتهای ارزان به مصرفکنندگان، هزینههای تولید با بهرهگیری از هزینههای نیروی کار ارزان در کشورهای در حال توسعه کاهش مییابد. به عبارت دیگر، شرکتهای مد سریع در حال حاضر، با نادیده گرفتن حقوق بشر و محیطزیست، این امکان را برای مصرفکنندگان فراهم میکنند که دائماً از لباسهای جدید و ارزان خود لذت ببرند. این مشکل همچنین از آنجا ناشی میشود که اکثر مصرفکنندگان ترجیح میدهند ۱۰ یورو برای یک لباس ناپایدار خرج کنند تا ۱۰۰ یورو برای یک گزینۀ پایدار ساخته شده از مواد باکیفیتتر، و بر اساس تحقیق، تا ۸۸% از مصرفکنندگان در ایالات متحده ترجیح میدهند خریدار فستفشن باشند (Karvonen, 2022).
پیامدهای محیطزیستی فستفشن آنقدر گسترده است که تقریباً تمامی عرصههای سیارۀ زمین را تحتالشعاع قرار داده است. این صنعت پس از صنعت نفت، دومین آلایندۀ بزرگ جهان محسوب میشود. یکی از کلیدیترین موارد، مصرف سرسامآور منابع آبی است. تولید پنبه، به عنوان یکی از پرکاربردترین الیاف طبیعی، نیازمند حجم عظیمی از آب است. برای تولید تنها یک عدد تیشرت نخی به حدود ۲۷۰۰ لیتر آب نیاز است که معادل میزان آب آشامیدنی یک انسان برای مدت ۵/۲ سال است (United Nations Environment Programme, 2020). این رقم برای یک شلوار جین به ۷۰۰۰ لیتر میرسد. این در حالی است که بسیاری از کارخانههای نساجی در کشورهایی مانند هند، پاکستان و بنگلادش واقع شدهاند که خود با بحران کمآبی دستوپنجه نرم میکنند.
آلودگی آبها در نتیجۀ فعالیت این صنعت نیز معضل بزرگی است. فرآیند رنگرزی و تکمیل پارچهها، دومین عامل آلودگی آب در سطح جهان است. سالانه حدود ۲۰% از فاضلاب جهانی ناشی از فرآیندهای رنگرزی و تصفیۀ منسوجات است (World Bank, 2019). این فاضلابهای تصفیهنشده که مملو از مواد شیمیایی سمی، فلزات سنگین و رنگدانهها هستند، مستقیماً به رودخانهها و اقیانوسها تخلیه میشوند، اکوسیستمهای آبی را نابود کرده و سلامت جوامع محلی را به شدت تهدید میکنند. از سوی دیگر، بخش عمدهای از لباسهای تولیدشده از الیاف مصنوعی مانند پلیاستر (که از نفت مشتق میشود) ساخته میشوند. شستوشوی این لباسها منجر به رهاسازی میکروپلاستیکها به داخل آبها شده و در نهایت این ذرات به زنجیرۀ غذایی انسانها راه پیدا میکنند. برآورد میشود سالانه حدود ۵۰۰ هزار تن میکروالیاف، معادل ۵۰ میلیارد بطری پلاستیکی، از طریق شستوشوی منسوجات وارد اقیانوسها میشود (International Union for Conservation of Nature, 2017).
اما شاید یکی از آشکارترین پیامدهای فستفشن، بحران زبالههای نساجی باشد. فرهنگ «یکبارمصرف» شدن لباسها منجر به تولید حجم عظیمی از پسماند شده است. آمارها حاکی از آن است که به طور متوسط، یک مصرفکنندۀ امروزی ۶۰% بیشتر از یک مصرفکننده در دو دهۀ قبل لباس میخرد، اما مدت زمان نگهداری هر قطعه لباس به نصف رسیده است (Ellen MacArthur Foundation, 2017). نتیجۀ این رفتار، انباشت کوههایی از لباسهای دورریز است. هر ثانیه، معادل یک کامیون زباله از منسوجات در سراسر جهان دفن یا سوزانده میشود. پیشبینی میشود تا سال ۲۰۳۰، این رقم به ۱۳۴ میلیون تن در سال برسد که پیامدی فاجعهبار برای سیارۀ زمین خواهد داشت (Pulse of the Fashion Industry Report, 2017).
زمان گذار فرا رسیده است
با وجود این چالشهای عظیم، جنبشهایی در حال ظهور هستند که خواستار تغییر در این صنعت هستند. مفهوم «مد آهسته» یا «Slow Fashion» در تقابل مستقیم با فستفشن قرار دارد و بر کیفیت به جای کمیت، شفافیت زنجیرۀ تامین، تولید اخلاقی و احترام توأمان به مردم و سیاره تأکید میورزد. بخشی از مصرفکنندگان امروزی، به ویژه نسل جوان، بیش از پیش آگاه شده و به دنبال برندهایی هستند که مسئولیت اجتماعی و محیطزیستی خود را جدی میگیرند.
از دیدگاه کلان، تغییر این سیستم نیازمند اقدامات هماهنگ در سطوح مختلف است. قانونگذاریهای بینالمللی و داخلی برای لازمالاجرا کردن استانداردهای شغلی و محیطزیستی ضروری است. برندها باید مسئولیت کامل زنجیرۀ تأمین خود را از نظر اجتماعی و محیطزیستی بپذیرند و شفافیت کامل را در مورد نحوه و مکان تولید محصولات خود ارائه دهند. نوآوری در زمینۀ بازیافت و استفاده از مواد اولیه پایدار (مانند الیاف بازیافتی یا مواد طبیعی با ردپای اکولوژیک پایینتر) نیز کلیدی است. اقتصاد چرخهای که در آن لباسها طراحی، تولید و استفاده میشوند تا بتوانند دوباره استفاده شده، بازیافت شوند و هرگز به زباله تبدیل نشوند، به نظر تنها راه نجات در بلندمدت است.
در سطح فردی، مصرفکنندگان با قدرت انتخاب خود میتوانند نقش تعیینکنندهای در مسیر پایداری صنعت مد ایفا کنند. خرید کمتر اما با کیفیتتر، انتخاب برندهای متعهد، خرید دستدوم، تعمیر و بازآفرینی لباسهای قدیمی و شستوشوی صحیح لباسها برای افزایش عمر آنها، اقداماتی ساده اما بسیار مؤثر هستند. هر انتخاب خرید، یک رأی است برای حمایت از مسیری که مایلیم جهان را در آن ببینیم. سؤالی که باید از خود بپرسیم این نیست که «این لباس چقدر قیمت دارد؟»، بلکه این است که «تولید این لباس واقعاً چه قیمتی داشته است؟». پاسخ به این پرسش میتواند مسیر صنعت مد را به سمت آیندهای عادلانهتر و پایدارتر تغییر دهد.
پانویس
- Fast Fashion
- Rana Plaza
منابع
- Clean Clothes Campaign.(۲۰۲۱). Tailored Wages 2021: Are garment brands paying a living wage?. Retrieved from https://cleanclothes.org/livingwage/tailored-wages-2021
- Ellen MacArthur Foundation.(۲۰۱۷). A New Textiles Economy: Redesigning Fashion’s Future. Retrieved from https://www.ellenmacarthurfoundation.org/a-new-textiles-economy
- Global Fashion Agenda & The Boston Consulting Group.(۲۰۱۷). Pulse of the Fashion Industry Report. Retrieved from https://globalfashionagenda.org/pulse-of-the-industry/
- International Union for Conservation of Nature (IUCN).(۲۰۱۷). Primary Microplastics in the Oceans: A Global Evaluation of Sources. Retrieved from https://www.iucn.org/resources/issues-brief/marine-plastic-pollution
- Karvonen, Maria. (۲۰۲۲). Why fast fashion industry is a problem?. Metropolia University of Applied Sciences, International Business and Logistics, Bachelor of Business Administration Thesis.
- United Nations Environment Programme (UNEP).(۲۰۲۰). Sustainability and Circularity in the Textile Value Chain: A Global Roadmap. Retrieved from https://www.unep.org/resources/report/sustainability-and-circularity-textile-value-chain-global-roadmap
- World Bank Group.(۲۰۱۹). How Much Do Our Wardrobes Cost to the Environment?. Retrieved from https://www.worldbank.org/en/news/feature/2019/09/23/costo-moda-medio-ambiente