تجربۀ کشور هلند در مدیریت حیوانات بیسرپناه
تهیه و ترجمه: فصلنامۀ صنوبر
هلند به عنوان کشوری پیشرو در زمینۀ رفاه حیوانات شناخته میشود که توانسته به یک دستاورد بینظیر در سطح جهانی دست یابد: حذف کامل حیوانات بیسرپناه از خیابانهای کشور. این موفقیت چشمگیر حاصل دههها تلاش سیستماتیک، برنامهریزی دقیق و اجرای سیاستهای جامع است که میتواند الگویی برای سایر کشورها باشد.
در قرن نوزدهم، هلند با چالش جدی حیوانات بیسرپناه مواجه بود. جمعیت سگهای ولگرد به حدی افزایش یافته بود که نه تنها مشکلات بهداشتی ایجاد میکرد، بلکه نگرانیهای اخلاقی گستردهای را دربارۀ رفتار با حیوانات برانگیخته بود. شیوع بیماریهایی مانند هاری و آسیبهای ناشی از حیوانات رها شده، دولت و جامعۀ مدنی هلند را بر آن داشت تا به طور جدی به این معضل بپردازند.
اولین گامهای اساسی در سال ۱۹۱۲ با تأسیس پناهگاههای مدرن حیوانات برداشته شد. اما نقطه عطف اصلی در سال ۱۹۸۶ با اصلاحات اساسی در قوانین رفاه حیوانات رخ داد. این اصلاحات پایههای حقوقی لازم برای تحول در مدیریت حیوانات بیسرپناه را فراهم کرد. سرانجام در سال ۲۰۱۳، هلند به وضعیت بینظیری دست یافت که دیگر هیچ سگ و گربۀ بیسرپناهی در آن وجود نداشت.
یکی از پایههای اصلی این موفقیت، تصویب و اجرای قوانین حمایتی سختگیرانه است. از سال ۲۰۱۶، کشتن حیوانات بیسرپناه سالم در هلند ممنوع شده و پناهگاهها تنها مجاز به معدوم کردن حیوانات بیمار لاعلاج یا خطرناک هستند. قانونگذاران هلندی همچنین جریمههای سنگین تا چند هزار یورو و حتی مجازات حبس را برای رها کردن حیوانات خانگی در نظر گرفتهاند. علاوه بر این، تمام سگها و گربهها باید دارای میکروچیپ باشند و اطلاعات مالکان آنها در یک پایگاه داده ملی ثبت شود تا امکان ردیابی آسان فراهم باشد.
سیاستهای کلیدی موفقیت
سیاستهای هلند در زمینۀ مدیریت حیوانات بیسرپناه مبتنی بر چهار رکن اصلی بوده است: پیشگیری، حمایت، آموزش و اجرا. در بخش پیشگیری، برنامۀ ملی عقیمسازی حیوانات به عنوان مؤثرترین ابزار کنترل جمعیت حیوانات بیسرپناه اجرا شده است. این برنامه با ویژگیهای منحصر به فردی همراه است که آن را از نمونههای مشابه در دیگر کشورها متمایز میکند. بیش از ۲۰۰ کلینیک سیار در سراسر کشور خدمات عقیمسازی را به صورت رایگان ارائه میدهند و این عمل برای تمام حیوانات بیسرپناه قبل از واگذاری به سرپرستان جدید اجباری است.
همچنین دولت هلند هزینههای عقیمسازی حیوانات بیسرپناه را متقبل میشود تا از تکثیر بیرویۀ آنها جلوگیری کند. در این زمینه همکاری گستردهای با دامپزشکان دولتی و خصوصی وجود دارد که جراحیهای استریلیزاسیون را با قیمتهای بسیار کم یا حتی رایگان انجام میدهند. برای گربههای بدون صاحب نیز برنامۀ سیستماتیک TNR (به دام انداختن، عقیمسازی و بازگرداندن) اجرا میشود که به کنترل جمعیت این حیوانات کمک میکند.
سیستم مالیاتی هوشمندانۀ هلند نیز نقش مهمی در این موفقیت داشته است. این سیستم با ایجاد انگیزههای مالی برای صاحبان حیوانات، آنان را به عقیمسازی حیوانات خانگی خود تشویق میکند. صاحبان حیوانات عقیمشده از مالیات کمتری برخوردار میشوند، در حالی که برای حیوانات با قابلیت تولیدمثل، مالیات تصاعدی در نظر گرفته شده است. همچنین پناهگاههای حیوانات از معافیتهای مالیاتی برخوردارند.
این سیاستها به گونهای طراحی شدهاند که از خرید حیوانات از پرورشدهندگان تجاری جلوگیری کنند. با افزایش مالیات بر خرید حیوانات از پتشاپها و پرورشدهندگان، دولت مردم را به پذیرش حیوانات از پناهگاهها (Adoption) تشویق میکند. این سیاست باعث شده است Adoption به گزینهای مقرونبهصرفهتر و اخلاقیتر تبدیل شود و تقاضا برای حیوانات پرورشی کاهش یابد.
نتایج این سیاستها واقعاً چشمگیر بوده است. از سال ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۳، جمعیت سگهای بیسرپناه در هلند ۹۹.۸ درصد کاهش یافته است. تمام حیوانات واگذار شده تحت پوشش بیمۀ درمانی قرار میگیرند و نرخ بازگشت حیوانات به پناهگاهها کمتر از نیم درصد است. این آمارها نشاندهندۀ اثربخشی بالای سیستم مدیریت حیوانات بیسرپناه در هلند است.
تحول در نظام پناهگاهها برای حیوانات بیسرپناه
پناهگاههای حیوانات در هلند تحولی اساسی را تجربه کردهاند. این مراکز از محلهای صرفاً نگهداری حیوانات به نهادهای جامع خدمات حیوانات تبدیل شدهاند. بیش از ۹۰ درصد حیوانات ظرف سه ماه به خانوادههای جدید منتقل میشوند که این امر مرهون سیستم کارآمد واگذاری حیوانات است. مراکز توانبخشی ویژه برای حیوانات آسیبدیدۀ روانی ایجاد شده و کلینیکهای همراه خدمات درمانی رایگان ارائه میدهند.
جالب توجه اینکه پناهگاههای هلندی به مراکز ارائۀ خدمات اجتماعی نیز تبدیل شدهاند. برنامههایی برای استفاده از حیوانات در کمک به سالمندان و افراد با نیازهای ویژه طراحی شده است که هم به بهبود کیفیت زندگی این افراد کمک میکند و هم فرصتهای جدیدی برای اجتماعی شدن حیوانات فراهم میآورد.
آموزش و فرهنگسازی
آموزش عمومی پایه و اساس موفقیت هلند در این زمینه بوده است. برنامههای آموزشی احترام به حیوانات از مقطع ابتدایی در مدارس به عنوان درسی اجباری گنجانده شده است. دانشآموزان به عنوان بخشی از برنامه درسی خود از پناهگاههای حیوانات بازدید میکنند و در کارگاههای عملی مراقبت از حیوانات شرکت میکنند. این آموزشها نه تنها دانش، بلکه حس مسئولیتپذیری را از کودکی در نسلهای جدید نهادینه میکند.
از سنین پایین در مدارس، مسئولیتپذیری در قبال حیوانات به کودکان آموزش داده میشود. کمپینهای تبلیغاتی نظیر «یک حیوان خانگی مسئولیت مادامالعمر است» مردم را از خریدهای آنی و بدون فکر منع میکنند. شبکههای اجتماعی و اینفلوئنسرها نیز در ترویج فرهنگ Adoption و حمایت از پناهگاهها فعالانه مشارکت دارند.
مشارکت داوطلبانه و فعالیت سازمانهای غیردولتی (NGOها) نیز بخش مهمی از این سیستم است. سازمانهایی مانند Dutch Animal Protection و Paw Foundation در نظارت بر اجرای قوانین و کمک به پناهگاهها نقش حیاتی ایفا میکنند. بسیاری از شهروندان نیز به عنوان داوطلب در پناهگاهها فعالیت میکنند یا به عنوان خانههای موقت (Foster Homes) از حیوانات مراقبت میکنند تا فضای پناهگاهها بیش از حد اشغال نشود.
همچنین هلند از رویکردی علمی و دادهمحور برای حل مشکل رهاسازی یا گم شدن حیوانات استفاده کرده است. یک پایگاه دادۀ ملی، کلیۀ اطلاعات مربوط به حیوانات بیسرپناه و صاحبان آنها را ثبت میکند تا از گم شدن یا رهاسازی حیوانات جلوگیری شود. دانشگاههای هلند نیز تحقیقات گستردهای در زمینۀ رفتارشناسی حیوانات و روشهای کاهش جمعیت حیوانات بیسرپناه انجام میدهند.
جالب توجه است که توجه دولت هلند تنها معطوف به حیوانات خانگی نیست، بلکه شامل حیوانات مزرعه و وحشی نیز میشود. از سال ۲۰۲۲، کشتار جوجههای نر در صنعت تخممرغ ممنوع شده است. برنامۀ «Dutch Courage» نیز استفاده از قفس در دامداریها را بهطور چشمگیری کاهش داده است. علاوه بر این، برای حفاظت از حیوانات وحشی، گذرگاههای مخصوصی در بزرگراهها احداث شده تا از تصادفات جادهای جلوگیری شود.
چالشهای پیش رو و راهکارها
بهرغم تمام موفقیتها، هلند با چالشهایی نیز روبرو بوده است. قاچاق حیوانات از کشورهای همسایه، تغییر الگوهای تقاضا برای نژادهای خاص و فشارهای مالی بر سیستم پناهگاهها از جمله این چالشهاست. در پاسخ به این مشکلات، هلند سیستم کنترل مرزی شدیدی برای حیوانات ایجاد کرده است. تبلیغات فروش حیوانات خانگی محدود شده و دولت حمایت مالی مستمری از پناهگاههای معتبر به عمل میآورد.
موفقیت هلند در مدیریت حیوانات بیسرپناه حاصل ترکیبی از اراده سیاسی قوی، مشارکت فعال شهروندان، قوانین پیشرو و سیستمهای حمایتی کارآمد است. این تجربه نشان میدهد که با برنامهریزی بلندمدت و اجرای سیاستهای جامع میتوان به وضعیت مطلوبی در این حوزه دست یافت. هلند ثابت کرده است که رفاه حیوانات نه تنها یک آرمان اخلاقی، بلکه یک هدف قابل دستیابی است.
ترکیب این سیاستها و برنامههای متنوع باعث شده است هلند به کشوری بدون حیوانات بیسرپناه تبدیل شود. کلید موفقیت آنها در این بوده که مشکل را در ریشه (تکثیر بیرویه و رهاسازی) حل کردهاند، نه اینکه صرفاً به درمان علائم (مانند ساخت پناهگاههای بیشتر) بسنده کنند. این مدل جامع و همهجانبه میتواند برای سایر کشورهایی که با معضل حیوانات بیسرپناه دست و پنجه نرم میکنند، الهامبخش باشد و نشان میدهد که با عزم ملی و برنامهریزی دقیق میتوان به نتایج ملموس و پایدار دست یافت.
منابع
- وزارت کشاورزی، طبیعت و کیفیت غذایی هلند https://www.government.nl/ministries/ministry-of-agriculture-nature-and-food-quality
- گزارشهای سازمان دامپزشکی هلند https://www.nvwa.nl/onderwerpen/dieren
- مطالعات دانشگاه اوترخت دربارۀ مدل هلندی رفاه حیوانات https://www.uu.nl/en/research/animal-welfare
- مقالات علمی در مجلات تخصصی رفاه حیوانات https://www.sciencedirect.com/journal/applied-animal-behaviour-science