اولویتهای حفظ جنگلهای بلوط از آتش
آنچه میخوانید خلاصهای است از مقالۀ علمی-پژوهشی «اولویتهای حفاظت از آتش در جنگلهای بلوط ایران با تأکید بر حفظ زیستگاه مهرهداران»۱، نوشتۀ رومینا سیاحنیا و همکاران، که سال ۲۰۲۴ در پایگاه مقالات Scientific Reports منتشر شده است. این مقاله به مناسبت فصل تابستان و شروع تأسفانگیز آتشسوزی جنگلها، توسط فصلنامۀ صنوبر ترجمه و تلخیص شده است.
جنگلهای بلوط ایران به عنوان یکی از مهمترین اکوسیستمهای جنگلی در خاورمیانه شناخته میشوند که نقش حیاتی در حفظ تنوع زیستی و به ویژه مهرهداران دارند. این مقاله به بررسی جامع اولویتهای حفاظت از این جنگلها در برابر تهدید آتشسوزی با تأکید ویژه بر حفظ زیستگاه گونههای مهرهدار میپردازد. مطالعۀ حاضر با استفاده از ترکیبی از روشهای میدانی، سنجش از دور و مدلسازی زیستگاهها، تصویر دقیقی از مناطق آسیبپذیر و راهکارهای مدیریتی ارائه میدهد.
جنگلهای بلوط ایران که عمدتاً در مناطق زاگرس و البرز قرار دارند، به دلیل شرایط اقلیمی نیمهخشک و تغییرات آبوهوایی اخیر، به شدت در معرض خطر آتشسوزی قرار گرفتهاند. این مقاله نشان میدهد که فعالیتهای انسانی مانند چرای بیرویۀ دام، تغییر کاربری اراضی و بهرهبرداری غیراصولی از جنگلها، همراه با افزایش دمای جهانی و کاهش بارندگیها، احتمال وقوع آتشسوزیهای گسترده را در این مناطق به میزان قابل توجهی افزایش داده است. نکتۀ حائز اهمیت این است که این آتشسوزیها نه تنها پوشش گیاهی ارزشمند را نابود میکنند، بلکه تأثیرات مخرب و گاه جبرانناپذیری بر جمعیت مهرهداران ساکن در این اکوسیستمها دارند.
روششناسی این پژوهش مبتنی بر رویکردی چندجانبه بوده است. محققان از تصاویر ماهوارهای با وضوح بالا برای پایش مناطق آسیبدیده از آتشسوزیهای گذشته استفاده کردهاند. این دادهها در ترکیب با مدلسازی زیستگاههای حیاتی برای گونههای مهم مهرهدار، امکان شناسایی دقیق مناطق بحرانی را فراهم آورده است. دادههای مربوط به حضور و پراکنش گونههای مهرهدار از طریق بررسیهای میدانی گسترده و نیز مرور منابع علمی معتبر جمعآوری شدهاند. سپس با استفاده از سیستمهای اطلاعات جغرافیایی (GIS) و روشهای تحلیل فضایی، مناطق با ارزش حفاظتی بالا که در عین حال بیشترین آسیبپذیری را در برابر آتشسوزی دارند، شناسایی شدهاند.
یافتههای کلیدی این پژوهش نشان میدهد که برخی از مناطق جنگلی بلوط در استانهای فارس، کهگیلویه و بویراحمد، لرستان و چهارمحال و بختیاری بیشترین خطر آتشسوزی را دارند. این مناطق بهطور همزمان زیستگاه گونههای مهم و در معرض تهدیدی مانند پلنگ ایرانی، خرس قهوهای، سمور سنگی، سیاهخروس و انواع خزندگان بومی هستند. مدلسازی خطر آتشسوزی در این مطالعه نشان داده که مناطق با تراکم بالای پوشش گیاهی خشک، شیبهای تند و نیز مناطقی که در مجاورت سکونتگاههای انسانی قرار دارند، بیشترین آسیبپذیری را در برابر آتشسوزی نشان میدهند.
تأثیرات آتشسوزی بر جوامع مهرهداران در این مقاله به تفصیل بررسی شده است. این تأثیرات هم به صورت مستقیم (مرگ و میر ناشی از حرارت و دود) و هم غیرمستقیم (تخریب زیستگاه، کاهش منابع غذایی و تغییر در ساختار جوامع زیستی) مورد تحلیل قرار گرفتهاند. برای مثال، گونههایی مانند سمور سنگی که وابستگی شدیدی به جنگلهای انبوه بلوط دارند، در صورت وقوع آتشسوزیهای گسترده با تهدید جدی مواجه خواهند شد. همچنین، آتشسوزیهای مکرر میتوانند ساختار جنگل را به گونهای تغییر دهند که برای گونههای مهاجم و عمومیپسند مناسبتر شود، در حالی که گونههای تخصصیتر و بومی را در معرض خطر قرار میدهد.
مقالۀ حاضر راهکارهای جامعی را برای مدیریت خطر آتشسوزی و حفاظت از زیستگاههای مهرهداران پیشنهاد میدهد. ایجاد سیستمهای پایش و هشدار زودهنگام با استفاده از فناوریهای نوین سنجش از دور و مشارکت فعال جوامع محلی به عنوان یکی از کلیدیترین راهکارها معرفی شده است. مدیریت سوختهای جنگلی از طریق کاهش پوشش گیاهی خشک در مناطق پرخطر و ایجاد نوارهای امنیتی در اطراف مناطق با ارزش حفاظتی بالا، از دیگر توصیههای مهم این مطالعه است. تعیین مناطق حفاظتشده اضطراری در مکانهایی که هم از ارزش زیستبومی بالایی برخوردارند و هم در معرض خطر بالای آتشسوزی قرار دارند، به عنوان یک راهبرد کلیدی پیشنهاد شده است.
آموزش و آگاهیرسانی به جوامع محلی نیز در این مقاله مورد تأکید قرار گرفته است. برنامههای آموزشی میتوانند در کاهش عوامل انسانی آتشسوزی مانند روشن کردن آتش در جنگل برای چوپانی یا سوزاندن بقایای کشاورزی مؤثر باشند. همچنین، ایجاد تشکلهای مردمی برای حفاظت مشارکتی از جنگلها میتواند به عنوان یک راهکار بلندمدت در نظر گرفته شود.
در بخش پایانی مقاله، محققان به این نتیجهگیری کلیدی رسیدهاند که حفاظت از جنگلهای بلوط ایران نیازمند اتخاذ رویکردی یکپارچه و چندجانبه است. این رویکرد باید همزمان به کاهش خطر آتشسوزی و حفظ زیستگاه گونههای مهرهدار بپردازد. تحقق این هدف مستلزم همکاری نزدیک بین سازمانهای محیطزیستی، مراکز پژوهشی، دانشگاهها و جوامع محلی است. مقاله همچنین بر ضرورت انجام پژوهشهای بیشتر در زمینۀ ارزیابی اثرات بلندمدت آتشسوزی بر زنجیرههای غذایی و تنوع ژنتیکی گونهها تأکید میکند.
این مطالعه به عنوان یک راهنمای علمی جامع برای سیاستگذاران، مدیران منابع طبیعی و فعالان محیطزیست عمل میکند. یافتههای آن میتواند مبنایی برای تدوین برنامههای مدیریتی کارآمد جهت حفاظت از جنگلهای بلوط ایران به عنوان یک گنجینهی بیهمتای زیستبومی باشد. نتایج این پژوهش علمی به وضوح نشان میدهد که بدون اقدامات فوری و برنامهریزی شده، ادامۀ روند فعلی میتواند به از دست رفتن بخشهای قابلتوجهی از این اکوسیستمهای ارزشمند و گونههای وابسته به آنها منجر شود.
برای مطالعۀ بیشتر به متن اصلی مقاله در آدرس زیر مراجعه کنید:
Sayahnia, R., Ommi, S., Khoshnamvand, H. et al. Fire protection priorities in the oak forests of Iran with an emphasis on vertebrate habitat preservation. Sci Rep ۱۴, ۱۵۶۲۴ (۲۰۲۴). https://doi.org/10.1038/s41598-024-65355-z