سووَشون هفتبرم
محمد یزدانپور/هفتبرم و برمشور ممسنی دو تالابِ فعلاً زندۀ استان فارس هستند. وضعیت برمشور بهمراتب بهتر از هفتبرم است، چون از شهر فاصلۀ بسیار زیادی دارد و در یک منطقۀ گرمسیری واقع شده است.
هرچند استان فارس همواره جزء مناطق نسبتاً کمبارش بوده، ولی تا پیش از یکی-دو دهۀ اخیر، یکی از مناطق دارای بیشترین تعداد تالابهای دائمی و فصلی ایران به شمار میآمد. همین ویژگی سبب شده بود تا با اقلیم معتدل و دلپذیر و زیستگاههایی غنی، میزبان گونههای متنوّع گیاهی و جانوری و حتّی شمار قابلتوجّهی از انواع پرندگان مهاجر باشد. امّا امروز با یک منظرۀ رو به زوال از آن همه مواهب طبیعت که در این استان وجود داشت مواجهیم و یکی پس از دیگری شاهد مرگ تالابها که نبض اکوسیستم کمنظیر این استان بودند، هستیم. شاید هر فراز از این شمارۀ فصلنامۀ صنوبر، سوگنامهای برای مرگ تدریجی این زیستبوم ارزشمند به نظر برسد امّا دست از بازگویی مکرّر این تراژدی و ریشههایش برنخواهیم داشت، تا مگر آنها که باید، و آنها که میتوانند کاری کنند، بیدار شوند. مگر نه اینکه یکی از کارکردهای سوگ، زنده کردن نام و یاد است، پس آنچنان که سووشون نام سیاوش را زنده نگاه داشت، برای پریشان و بختگان و کافتر… و برای هفتبرم با کلماتی که همدستان مرگ آنها را نشانه میرود مویه میکنیم تا از یاد نروند… شاید بتوان به آنکه روزی جان دوباره بگیرند، امید بست. آقای یزدانپور از احوال این روزهای برمشور و هفتبرم برایمان گفته است.
هفتبرم و برمشور ممسنی دو تالابِ فعلاً زندۀ استان فارس هستند. وضعیت برمشور بهمراتب بهتر از هفتبرم است، چون از شهر فاصلۀ بسیار زیادی دارد و در یک منطقۀ گرمسیری واقع شده است. در این منطقه هیچ ساختوسازی صورت نگرفته و اصلاً مجوّز چاه داده نمیشود، چرا که آب آن رو به تلخی و شوری میرود و به همین دلایل، هنوز وضعیت خوبی دارد. امسال هم پرندههای مهاجر متنوّعی در این تالاب حضور داشتند و نسبت به سایر تالابهایی که در استان فارس قرار دارند، مطلوبترین وضعیت را برمشور ممسنی دارد.
امّا متأسفانه هفتبرم به دلیل واگذاری گستردۀ اراضی مجاور آن توسط جهاد سازندگی، همچنین پیشروی بیپروای باغشهرهای اطراف تالاب، وضعیت مناسبی ندارد. تا جاییکه دیوارههای این باغات وارد حریم و بستر هفتبرم شده و شیرابهها و پسابهای کودهای شیمیایی این باغها، رشد بیرویۀ نیزارها و گیاهان تالاب را در پی داشته و در حال حاضر دیگر به نوعی تهدید برای تالاب تبدیل شدهاند. اگرچه این نیزارها زمانی نقش تصفیۀ آب تالاب را ایفا میکردند ولی در حال حاضر به دلیل ورود پسابهای کودهای شیمیایی آنقدر زیاد شدهاند که به عنوان گونۀ مهاجم عمل میکنند و حتّی آبریزهای هفتبرم را به کلّی مسدود کردهاند.
حتّی یکی از بومیان، اطراف چشمهای که آبریز برمِ یک بوده را دیوار کشیده و به باغ شخصیاش اضافه کرده است. متأسفانه نظارت درستی هم در این مورد وجود نداشته و فرد مورد اشاره همچنان از این چشمه برداشت کرده، هم خودش از آب آن بهره میبرد و هم این آب را به باغهای دیگر میفروشد!
متأسفانه در حقّ هفتبرم ظلم بسیاری شده است؛ چهار-پنج سال پیش در اوج خشکسالیها میتوان گفت که ما تقریباً همۀ برمها را از دست داده بودیم و بهجز برم سه و یک برم دیگر که زنده مانده بودند، بقیه نفسهای آخر را میکشیدند. در طی بارندگیهای دو سال پیش وضعیت مطلوبتر شد، ولی مسائلی که هفتبرم را تهدید میکند همچنان ادامه دارد و میتوان گفت که حضور پرندهها در این تالاب خیلی کمرنگ شده است.
یکی از اصلیترین مسائلی که زیستبومهای هفتبرم را تهدید میکند، حضور لابستر است؛ گونهای مهاجم که سالها پیش توسط ادارۀ شیلات با هدف تأمین معیشت جوامع محلّی حاشیۀ این تالاب وارد برم شد. متأسفانه تغذیۀ لابستر از تخم ماهی و میگوی آب شیرین بومی هفتبرم بوده و تکثیر این گونه به اندازهای سریع است که میتوان گفت تقریباً اکثر ماهیها و گونههای بومی تالاب را از بین برده و به تبع آن جمعیت پرندگان مهاجر به این تالاب نیز کاسته شده است، چرا که گستردگی و تعداد جمعیت این ماهیها، یکی از جاذبههای مهم این تالاب برای پرندگان مهاجر بوده است. زمانی که غذا و خوراکی نیست و ماهی وجود ندارد، پرندهها هم به این تالاب مهاجرت نمیکنند.
با واگذاریهای گستردۀ اراضی اطراف هفتبرم به افراد بانفوذ منطقه توسط جهاد کشاورزی، هر روزه بر تعداد باغشهرها افزوده شده و کاری نمیتوان کرد. در این باغات درختان مثمر زیادی کاشته شده که نیاز آبی بالایی دارند و برای تأمین آن با استفاده از چاههای غیرمجاز آب را از دل زمین بیرون میکشند. از یک طرف با بستن آبریزها و مسدود کردن چشمهها یا منحرف نمودن آنها از مسیر اصلیشان برای ایجاد باغها به این زیستگاه آسیب رساندهاند و از سوی دیگر با برداشت بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی اطراف تالاب برای آبیاری درختان مثمر باغات اطراف، سطح آب تالاب را به شدّت کاهش دادهاند.
چیزی که میشود گفت این است که هفتبرم کلکسیونی از تعارضاتی را که ممکن است در هر تالاب دیگری، نهایتاً یک یا دو مورد از آن مشاهده شود، یکجا دارد. رهاسازی زباله توسط بومیان و گردشگران، تخریب عرصۀ منابع طبیعی، تعرض به حریم برمها و تفرجگاه، شکار و صید و سازههایی که طی سالهای اخیر در هفتبرم ایجاد شده است از مهمترین این تعارضات و چالشهاست.۱
البته در فروردینماه امسال شاهد آن بودیم که محدودۀ حریم این تالاب توسط سازمان حفاظت محیطزیست استان فارس و به منظور اجرای قانون حفاظت و احیاء تالابها و آیین نامۀ مربوطه، پس از دو سال پیگیری و تهیۀ مقدّمات، تعیین و حریم ۱۱ کیلومتری این تالاب علامتگذاری شد.۲ امید است که دستگاههای اجرایی ذیربط در این اقدام متوقف نشوند و با تدوین و ارائۀ ضمانتهای اجرایی متناسب، مانع از تخریب و زوال بیش از پیش این تالاب شوند.
منابع
- خبرگزاری ایسنا، کد خبر: ۱۴۰۰۱۲۲۳۱۷۹۸۷
- ایرنای استان فارس، کد خبر: ۸۴۷۱۳۷۴۵
فصلنامۀ صنوبر، سال ششم، شمارۀ ۱۶ و ۱۷، ص ۱۴۰ تا ۱۴۳.